دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٦٥ - مراعات شروطى چند در تصحيح عمل دائره هنديه براى تحصيل خط نصف النهار حقيقى

نقطه اعتدال در منتصف است . و بعبارت كوتاه تر هرگاه خورشيد در حوالى اعتدالين باشد سرعت سير آن بيشتر و دگرگونى ميل آن فزونتر است بدليلى كه در پيش داريم .

و به بيان ديگر , شمس در يك مدار ثابت موازى معدل النهار قرار ندارد بلكه خطوط لولبى رسم مى كند كه بدين سبب سعه مشرق آن با سعه مغرب آن در يك روز باهم متفاوت اند , لذا براى قرب عمل دائره هنديه به تحقيق امورى چند يعنى همان شروط بايد مراعات شود :

ا - شمس در يكى از دو انقلاب , و يا قريب به آن دو باشد , به علت اين كه در اين دو وقت , حركت ميل مخل به موازات مذكور بطيى ء است , و مطلوب كه حصول تساوى ظلين در دو ارتفاع متساوى قبل از زوال و بعد از زوال است حاصل مى شود , چنان كه هرگاه شمس در حوالى اعتدالين باشد چون ميل آفتاب سريع الازدياد است در عمل تفاوت فاحش روى مى آورد .

ب - به خصوص شمس در انقلاب صيفى باشد زيرا كه ظل در انقلاب صيفى بعلت صفاى هوا و شدت شعاع و قلت عوارض , ابين و اوضح است .

تعبير به انقلاب صيفى بهتر از تعبير به وصول شمس به سرطان است , زيرا كه جامع آفاق شمالى و جنوبى , هر دو است , و لكن حين وصول شمس به سرطان , اول صيف آفاق شمالى و اول شتاء آفاق جنوبى است , و حين وصول شمس به جدى به عكس آنست . پس در اين صورت بايد براى هر يك از آفاق شمالى و جنوبى به تفصيل اين چنين گفت : شرط ديگر اين كه شمس حين وصول آن به سرطان در آفاق شمالى , و حين وصول آن به جدى در آفاق جنوبى باشد .

ج - شمس قريب به افق نباشد , زيرا در اين صورت اطراف ظل پراكنده خواهد بود و به همين سبب تشتت و تفرق ظل , تحقق اطراف ظل صورت نمى گيرد , يعنى به حقيقت و درستى تعيين طرف ظل به وقوع نمى پيوندد . و به عبارت ديگر اگر شمس قريب به افق باشد طرف ظل پراكنده خواهد بود و تعيين رأس ظل به دقت انجام نمى گيرد .