دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٧٣ - سخنى با شاهمير , و نقل كلامى از بيرونى در تصحيح عمل به دائره هنديه

منصف زاويه در سطح دائره نصف النهار خواهد بود , و خط قائم بر آن در سطح دائره اول السموت .

تنها عذرى كه از قبل شاهمير توان گفت اين كه كلمه ايضا در عبارت نيشابورى از نسخه او ساقط بوده است , ولى چنانكه گفته ايم چند نسخه مخطوط از شرح نيشابورى بر تذكره بدان صورت است كه نقل كرده ايم .

اما كلام بيرونى در تصحيح عمل به دائره هندى اين كه آن جناب در افراد المقال في أمر الظلال ( ص ١١٥ ) , و در قانون مسعودى ( ص ٤٤٩ج ١ ) براى تعيين و تحقيق خط زوال از عمل بدائره هنديه , دقتى اعمال نموده است كه تعديل در عمل شود , عبارتش اين است :

( و لتصحيح هذا العمل أن يعرف الارتفاع من ظل المدخل , و يعرف بعد الوقت عن نصف النهار فيكون بعد وقت المخرج عنه مثله في الحس , و يستخرج ميل الشمس لوقتئذ , و السمت لكلا الوقتين , و يؤخذ فضل ما بين السمتين , و يعد من علامة المخرج نحو الجنوب إن كانت الشمس صاعدة من اول الجدى الى آخر الجوزاء , و نحو الشمال إن كانت هابطة في النصف الآخر فيكون المنتهى علامة المخرج المصحح و حينئذ يوصل بينها و بين علامة المدخل و يعمل بالوتر ما تقدم) .

نيشابورى در شرح مجسطى همين عمل تصحيح را به عبارت ياد شده بيرونى آورده است , و بيرجندى در شرح زيج الغ بيك همين گفتار ابوريحان را ترجمه كرده است , و مرادش از بعض بيرونى است و عبارتش اين است :

([ و بعضى بجهت تصحيح عمل از آلت صحيحه در وقت مدخل ظل ارتفاع معلوم كنند , و از آن ارتفاع سمت آن , و ساعات بعد از نصف النهار معلوم كنند , و بعد وقت مخرج از نصف النهار به همين قدر بود تقريبا , و سمت آفتاب در آن وقت نيز معلوم كنند , و تفاضل ميان آن هر دو سمت بگيرند , و به قدر فضل از علامت مخرج به جانب جنوب بشمارند اگر آفتاب در نصفى بود كه اول حمل منتصف آن است , و به جانب شمال اگر در آن نصف ديگر بود , آن جا كه برسد علامت مخرج مصحح بود , و اين سخن صحيح است ليكن تفاوت بين السمتين در اين