دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٥٧ - دستور عمل به دائره هنديه

درس ٧٦ : دستور عمل به دائره هنديه

چون سطح مستوى و نصب مقياس بدان بيان كه در درس ٧٣ تا اين درس گفته ايم انجام شده است , اكنون در دستور عمل به دائره هنديه و صورت آن گوييم :

پوشيده نيست كه هرگاه آفتاب نزديك به افق شرقى باشد , ظل اين مقياس بيرون دائره واقع مى شود , و چندان كه ارتفاع آفتاب متزايد گردد ظل مقياس متناقص مى گردد تا زمانى فرارسد كه رأس ظل منطبق بر محيط دائره شود , پس بر محيط دائره به نقطه انطباق رأس ظل نشان كنند , و آن نشان بايد بر منتصف طرف ظل - يعنى بر ميانه سر سايه شاخص - افتد , زيرا كه طرف ظل را لا محاله انبساطى باشد , و آن نقطه را مدخل ظل نام نهند .

بعد از آن رأس ظل در اندرون دائره افتد تا آن كه پس از غايت كوتاه شدن متزايد گردد , و چون رو به تزايد گرايد بايد مترصد بود تا بار دوم رأس ظل بر محيط همان دائره افتد , پس بر اين نقطه انطباق كه منتصف طرف ظل است نيز نشان كنند و آن نقطه را مخرج ظل نام نهند .

آنگاه ما بين هر دو علامت به خطى مستقيم وصل كنند , آن وتر قوس بين دو نشانه ياد شده از محيط آن دائره است .

و چون ميان دو طرف اين قوس و ميان مركز قاعده مقياس را به دو خط مستقيم وصل كنند , زاويه اى بر مركز دائره حادث شود , پس چون آن زاويه را , يا آن وتر را , يا آن قوسى را كه ميان دو نشان ياد شده محصور است تنصيف كنند , و از