دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٩٧ - تحصيل قوس ارتفاع از ربع مدرج

.

درس ١٠٢ : تحصيل قوس ارتفاع از ربع مدرج

در دروس گذشته از ارتفاع شمس و نياز به معرفت قوس آن بسيار سخن به ميان آمد , اكنون در اين درس نظر عمده ما طريق تحصيل قوس ارتفاع كوكب - خواه شمس و خواه غير آن - از ربع مدرج است . نخست عبارت جناب ملا غلامحسين شيرازى جونپورى را بنحو تلفيق از كتاب جامع بهادرى و از رساله تحفه الأبرار كه هر دو از مصنفات اوست در معرفت خط نصف النهار از دائره هنديه محض زيادت بصيرت و تمرين نقل مى كنيم , و پس از آن از ربع مدرج و طريق تحصيل قوس ارتفاع سخن مى گوييم .

([ معرفت خط نصف النهار را طريقها بسيار است , و سهل ترين طرق عمل دائره هندسه است و آن چنانست كه اول زمين مستوى بهم رسانند به نوعى كه اگر بر آن آب ريزند از جميع جهات برابر سيلان كند , بعده بر آن زمين دائره رسم كنند , و بر مركزش مقياسى محدد الرأس قائم منصوب سازند , و مستحسن آنست كه طول آن مقياس اكثر از ربع قطر دائره نباشد . و ظاهر است كه هرگاه آفتاب قريب به افق شرقى باشد ظل اين مقياس بيرون دائره افتد و هرچند كه ارتفاع آفتاب زياده تر مى شود ظل مقياس متناقص گردد تا در زمانى رأس ظل منطبق بر محيط دائره شود , پس از اوائل نهار مترصد باشند تا سر ظل مقياس كه خارج دائره واقع است متصاغر شده بر نقطه اى از محيط دائره رسد بر آن نقطه علامت كنند و آن را مدخل ظل نامند چه بعد از اين ظل مذكور در دائره داخل مى شود , من بعد آن مترصد باشند تا ظل بغايت قصر رسيده متزايد شود و چون بعد نيم روز رأس ظل از داخل