دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٨٧ - ظل مبسوط و منكوس

موافق با آنست ) . همه آنچه كه گفته ايم در صورت موافقت جهت عرض بلد با ميل شمس است . اما اگر ( اختلاف جهت باشد , يعنى ) ميل شمس جنوبى باشد , هيچگاه ظل شاخص در آفاقى كه عرض آنها شمالى است معدوم نمى گردد ( مطلقا , أعنى چه عرض بلد بيش از ميل كلى باشد , و چه بقدر آن , و چه كمتر از آن , و چه آفاق استوائى كه اصلا عديم العرض اند ) . نه چنان كه مصنف ( شهيد اول : محمد مكى ) در( ذكرى) به پيروى علامه ( حلى ) گفته است كه ظل ( مبسوط ) در مكه و صنعاء , در اطول ايام سنه شمسى ( يعنى هنگام وصول شمس به رأس سرطان كه ميل اعظم است ) معدوم مى گردد , زيرا كه اين قول از اقبح فساد است . و اول كسى در آن افتاده است رافعى از علماى شافعى است ( ابوالقاسم عبدالكريم بن محمد قزوينى , فقيه شافعى , متوفى سنه ٦٢٣ هـ . ق ) , سپس گروهى از ما ( اماميه ) و از ايشان ( عامه ) بدون تحقيق محل از رافعى پيروى كرده اند . و ما اين مبحث را در شرح ارشاد ( روض الجنان في شرح ارشاد الأذهان ص ١٧٥ - ١٧٨ چاپ سنگى رحلى ) تحرير كرده ايم .

اين بود ترجمه عبارت شهيد ثانى در شرح لمعه , با اضافاتى كه در ميان دو هلال براى ايضاح عبارت آورده ايم . در درس نهم دانسته ايم كه اكنون ميل كلى ٢٣ درجه و ٢٥ دقيقه و در حدود ٥٠ ثانيه است و رو به تناقص مى رود . و در شماره ( ٢ ) درس ٣٢ دانسته ايم كه عرض مكه مكرمه ٢١ درجه و ٢٥ دقيقه شمالى است . و در شماره ( ٣ ) همان درس دانسته ايم كه عرض مدينه طيبه ٢٥ درجه شمالى است , و اينك گوئيم عرض صنعاى يمن ١٥ درجه و ٢٢ دقيقه شمالى است . و مطابق نسخه اى مخطوط در طول و عرض بلاد كه از روى نسخه مرحوم ميرزا عبدالوهاب منجم استنساج شده است و در تصرف راقم است , عرض صنعاى عربستان ١٥ درجه و ٢٨ دقيقه شمالى است , و همچنين در جام جم مرحوم فرهاد ميرزا . غرض اين كه اگر به رافعى و پيروانش سبق و سهو قلمى روى آورده باشد كه مكه را بجاى مدينه نگاشته اند , با صنعاء چه مى توان گفت ؟ كه تفاوت چشم گير با مدينه دارد .