دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٠٥ - تحصيل سمت قبله
اعتدالين خوانند . آن نقطه كه چون آفتاب از آن متجاوز شود در نصف شمالى رود آن نقطه را اعتدال ربيعى و رأس الحمل خوانند , و ديگرى را اعتدال خريفى و رأس الميزان . و اين دو نقطه اعتدال عديم الميل اند يعنى هرگاه آفتاب بر يكى از اين دو نقطه باشد بر نفس معدل النهار بود , و چون از اين نقطه متجاوز شود آنا فانا از معدل النهار متباعد گردد تا آنكه در منتصف دو نقطه تقاطع رسد , در اين وقت بغايت بعد خود رسيده باشد , و اين بعد را ميل كلى خوانند , و ديگر ابعاد را كه مادون ميل كلى است ميول جزئيه گويند . پس هرگاه مركز شمس بر نقطه اعتدال خواه ربيعى و خواه خريفى بوده باشد هم بر منطقة البروج بود و هم بر معدل النهار , و آن نقطه غايت بعد كه ميل كلى است و در منتصف اعتدالين است اگر شمالى بود نقطه انقلاب صيفى و رأس السرطان است , و آن ديگر مسمى به انقلاب شتوى و رأس الجدى است . لاجرم ميل شمس از اول حمل تا رأس السرطان , و همچنين از اول ميزان تا رأس الجدى به تزايد رود كه نخستين ربع شمالى است و دومين ربع جنوبى , چنان كه از اول سرطان تا اول ميزان , و نيز از اول جدى تا اول حمل به تناقص رود كه نخستين ربع شمالى است و دومين ربع جنوبى , لذا در اين جداول ميل بروج حمل و ثور و جوزاء را شمالى زائد , و ميزان و عقرب و قوس را جنوبى زائد نگاشته است چنان كه سرطان و اسد و سنبله را شمالى ناقص , و جدى و دلو و حوت را جنوبى ناقص . اكنون كه تذكره را در خاطر سپرده اى گوييم :
در درس سى و دوم دانسته ايم كه عرض مكه مكرمه ٢١ درجه و در حدود ٢٥ دقيقه شمالى است و از آفاق ذوظلين است , حالا مى خواهيم بدانيم آن دو روزى كه شمس در استواى نهار يعنى در وقت رسيدن آن به دائره نصف النهار به سمت رأس اهل مكه مى رسد و ظل مستوى معدوم مى گردد كدام دو روزاند ؟ به جدول ميل رجوع مى كنيم روز نخستين را هفتم جوزاء , و روز دومين را بيست و سوم سرطان مى يابيم , نخستين در ربع شمالى زائد , و دومين در ربع شمالى ناقص , به تحقيق و تفصيلى كه در درس پنجاه و سوم دانسته ايم .