دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٩٩ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

و مراد از اين درجات انحراف در بلاد كه در جداول ثبت شده , نهايت انحراف قطب نما است در آن بلد در اوقات سال .

و گويند بحسب اختلاف فصول تفاوت كند و مختلف شود . علاوه بر آن كه به مرور سنوات همان مقدار نهايت انحراف مختلف شود . و شايد در بعض بلاد گاه منعدم شود , باز پيدا شود . و هنوز ميزان و معيارى درست از براى اين اختلاف بدست نيامده .

فالحاصل اين اختلاف كه در قطب نما پيدا شده باعث قلت اعتبار و اعتماد بر آن گرديده , پس بايد آن را همه وقت امتحان و اختيار نمود به دائره هنديه و خط نصف النهار آن , يا بغير از دائره هنديه از طرق و قواعدى كه خط نصف النهار را با آن قواعد استخراج كنند . و معتبر در همه وقت و همه جا همان خط نصف النهار است كه صحيح استخراج شده باشد .

نكته لغويه :

لفظ مغناطيس , بعد از ميم غين معجمه است , و بعد از الف طاء مؤلفه . و تاء منقوطه نيز صحيح است و لكن در السنه عموم ناس بلكه اشخاص خاص و فصيح به قاف بعد از ميم اشتهار يافته در تلفظ و كتابت , و اين از اوهام خواص است فافهم و اغتنم . و لفظ اوهام در مثل اين مقام جمع و هم به فتح ها است به معنى غلط نه به سكون آن بمعنى توهم , بسيارى چنين تو هم نموده اند فتدبر]( .

اين بود تمام عبارت مرحوم شوشترى مذكور از كتاب ياد شده درباره انحراف مغناطيسى قطب نما از قطب جغرافيائى كه نقل كرده ايم .

همان گونه كه در آخر درس نود و پنجم هشدار داده ايم , مسأله شمال جغرافيائى و شمال مغناطيسى ارض , و به عبارت ديگر فرق ميان قطب جغرافيائى و قطب مغناطيسى ارض و توجه به زاويه انحراف در بكار بردن آلات قطب نما اهميت بسزا دارد كه اكثر بدان آگاهى ندارند , و نمى دانند كه در تعيين سمت قبله بلاد انحراف مغناطيسى را كه گاهى شرقى و گاهى غربى از قطب جغرافيائى است بايد رعايت كرد .