دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٨٩ - در پيرامون تعديل النهار

شود , و اگر از مطالع و مغارب بلد نقصان نمايند مطالع و مغارب استوائى معلوم گردد .

و چون اين فرض در بروج جنوبى مثل نصف عقرب نمايند هر آينه برعكس اين باشد با آنكه در جانب مشرق هر دو مثلث فوق الافق باشند , و در جانب مغرب كوچك فوق الافق و بزرگ تحت الافق باشد چه دائره ميل اول بمعدل رسد و بعد از آن تقاطع با مدار در افق نمايد . و چون تفاوت نهاريه اين قوس منقحا معلوم نمى گردد از اينجهت بعضى از محققان بموجبى كه مصنف ( يعنى قوشچى ) گفت جهت سهولت تخيل قوسين را از مدار كوكب باجزاء اعتبار كنند و يك دائره ميل فرض نمايند كه با معدل در نقطه مشرق و مغرب تقاطع كند و هر آينه با مدار نصف ثور در مثال مذكور كه در جانب قطب ظاهر است در طرفين مشرق و مغرب فوق الأرض تقاطع نمايند چه اول بمدار رسد و بعد از آن بمعدل , و مثلثى از مدار و قوس ميل و سعه مشرق و مثل آن در جانب مغرب كه در طرفين فوق الافق باشد پيدا شود بخلاف صورت اول كه در طرفين تحت الافق بودند . و چون دائره ميل افق استوائى است مجموع هر دو قوس از اين مدار كه ميان دائره ميل و افق واقع شود تفاوت ميان نهار و بلد مفروض و بلد استوائى باشد چه بر اين تقدير افق استوائى بالاى افق مفروض خواهد بود , پس كوكب اول بافق بلد رسد و چون بقدر قوس مذكور ارتفاع يابد بافق استوائى رسد , و در مغرب اول از افق استوائى غروب نمايد بعد از آن بقدر قوس مذكور از افق بلد طالع باشد . پس مجموع قوسين تعديل النهار بود بحسب حقيقت و ليكن بحسب اصطلاح تعديل النهار بيكى از اين قوسين اطلاق نمايند . و مخفى نيست كه در اينصورت در بروج جنوبى هر دو مثلث تحت الافق خواهند بود چه افق استوائى تحت افق بلد است بخلاف صورت اولى كه در جانب جنوب هر دو فوق الافق بودند , و در اينصورت تخيل تعديل النهار بر وفق اعتبار ظاهر گردد و الله اعلم .

و محقق علامه در تحفه و نهايه و سائر مصنفات خويش گفته اند كه اگرچه در صورتين تفاوت ميان تعديل النهار محقق است بانكه در اول از دائره عظيمه است ,