دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٦٨ - بيان قوشچى در قوس ميان مدخل و مخرج كمتر از نصف دور

و ما بين مخرج ظل از ربع دوم لا محاله كمتر از نصف دور بود به ضرورت , خواه مقياس طويل باشد و خواه قصير و خواه دائره هندى عظيم باشد و خواه صغير .

و اگر مدار يومى آفتاب نفس معدل النهار باشد , سمت ظل در دو وقت طلوع و غروب متطابق بود با خط مشرق و مغرب , و در باقى روز بر همان منوال باشد كه گفتيم بعينه إلا در خط استواء كه آن روز ظل از تطابق زايل نشود .

و اگر مدار يومى آفتاب در جانب شمال بود از معدل النهار گوييم : دائره اول سموت مدار را قطع كرده باشد يا نه , اگر قطع نكرده باشد مادام كه آفتاب در نصف شرقى بود نقطه سمت در ربع شرقى شمالى باشد از دائره افق , و سمت اين ظل در مقابل اين ربع يعنى در ربع غربى جنوبى از دائره هندى , و مدخل ظل هم در آن ربع تواند بود . و مادام كه آفتاب در نصف غربى باشد نقطه سمت در ربع غربى شمالى بود از افق و سمت ظل در مقابل آن در ربع شرقى جنوبى از دائره هندى , و مخرج ظل هم آنجا تواند بود پس ما بين مدخل و مخرج ظل كه در جانب جنوب است از دائره هندى كمتر از نصف دور باشد .

و اگر دائره اول سموت مدار شمالى آفتاب را چنان كه در معظم عمارت است قطع كرده باشد مادام كه آفتاب ما بين مطلع مدار و تقاطع مدار با دائره اول سموت باشد در جانب مشرق نقطه سمت از ربع شرقى شمالى باشد و سمت ظل در مقابل آن از ربع غربى جنوبى از دائره هندى , و چون به تقاطع رسد نقطه سمت بر نقطه مشرق اعتدال منطبق شود و سمت ظل بر خط مشرق و مغرب , و از موضع تقاطع تا نصف النهار نقطه سمت در ربع شرقى جنوبى باشد , و سمت ظل در مقابل در ربع غربى شمالى از دائره هندى , و از نصف النهار تا موضع تقاطع دوم نقطه سمت در ربع جنوبى غربى باشد , و سمت ظل در ربع مقابل يعنى ربع شرقى شمالى از دائره هندى . و از موضع تقاطع دوم تا مغيب مدار نقطه سمت در ربع غربى شمالى باشد , و سمت ظل در ربع مقابل يعنى در ربع شرقى جنوبى .

پس ظاهر شد كه در اين وضع سمت ظل در محاذات دو ربع تمام واقع مى شود از ارباع دائره هندى و آن نصف شمالى است , و از دو ربع باقى در محاذات بعضى