دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٨١٧ - قطب مغناطيسى و قطب جغرافيائى زمين , و قطبنما و قبله نما

استعمال آن در اروپاى غربى از ١١٨٧ مى باشد . البته در همه اين نواحى ممكن است استعمال قطب نما از پيش از تواريخ مذكور سابقه داشته باشد .

در قطب نماهاى اوليه قطعات كوچك مغناطيس طبيعى ( مانيتيت ) به كار مى رفت كه آن را به وسيله ريسمانى مى آويختند , يا بر قطعه اى از چوب يا چوب پنبه كه بر آب شناور بود قرار مى دادند . بعد از اكتشاف اين كه عقربه هاى آهنى را مى توان به وسيله مالش با مغناطيس طبيعى آهنربا كرد استعمال سنگهاى مغناطيسى طبيعى منسوخ شد .

پيشينيان به تفاوت شمال مغناطيسى و شمال جغرافيائى واقف نبودند , و چنين پنداشتند كه عقربه قطب نما هميشه متوجه به شمال قرار مى گيرد . در قرن ١٥ م معلوم شد كه عقربه قطب نما متوجه شمال واقعى نيست , بلكه با نصف النهار جغرافيائى زاويه اى تشكيل مى دهد ( بعضى مدعى هستند كه چينيها در اواخر قرن ١١م به اين اختلاف واقف بودند ) .

اين كه يك ميله مغناطيسى در همه نقاط زمين در امتداد مشخصى قرار مى گيرد حاكى از اين است كه زمين داراى خاصيت مغناطيسى است . هر نقطه از سطح زمين را كه در آنجا ميدان مغناطيسى زمين امتداد قائم دارد يك( قطب مغناطيسى زمين) نامند . مهمترين آنها دو نقطه اند كه بالاخص آنها را( قطبين مغناطيسى زمين) مى خوانند . از اين دو نقطه , آن را كه در نيمكره شمالى است قطب شمال مغناطيسى , و آن را كه در نيمكره جنوبى است قطب جنوب مغناطيسى مى نامند . ( بر طبق قاعده جذب و دفع قطبهاى مغناطيسى , آن قطب مغناطيسى زمين را كه در نيمكره شمالى است بايد قطب جنوب مغناطيسى زمين خواند , زيرا قطب شمالى عقربه هاى مغناطيسى را جذب مى كند . مع ذلك , معمولا " قطبهاى مغناطيسى زمين را بر حسب موقعيت جغرافيائى آنها شمالى يا جنوبى مى خوانند ) .

محل قطبهاى مغناطيسى زمين را در طى ازمنه زمينشناسى تغيير فراوان يافته است . وضع قطب شمال مغناطيسى , نخستين بار در ١٨٣١ به وسيله