دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٥٧٥ - سخنى با شاهمير , و نقل كلامى از بيرونى در تصحيح عمل به دائره هنديه

دانسته شده است .

و در تبصره درس چهل و سوم گفته ايم كه توهم نشود كه چون تفاوت ميان نصف نهار دو افق مفروض , و مقدار تقديم و تأخير ظهر هر يك از ديگرى معلوم شده است , تفاوت ميان اول شب يا اول بامداد هر يك نسبت به ديگرى نيز به همان مقدار تفاوت بين طولين يعنى بين ظهرين خواهد بود , و نسبت تقديم و تأخير حدوث ليل يا صبح نيز به همان وزان تقديم و تأخير حدوث ظهرين دو افق مفروض بايد بوده باشد , زيرا كه تفاوت بين ظهرين يعنى بين نصف النهارين دو بلد مفروض از طول بلاد محسوب مى شود , و تقديم و تأخير شب و روز و تفاوت مقدار هر يك نسبت به ديگرى مربوط به عرض بلد است .

و نيز در چندين جاى دروس گذشته گفته آمد كه آفاق فوق الأرض واقع در تحت يك دائره نصف النهار چون مركز جرم شمس بدان دائره رسيده است اول ظهر همه آن آفاق خواهد بود , و لكن به حسب اختلاف عروض آنها مقدار شب و روز هر يك با ديگرى متفاوت مى باشد . وانگهى در تفاوت هم بايد جهت شمس را در نظر داشت كه در بروج شمالى است و يا در بروج جنوبى , چه اين كه تقدم و تأخر حدوث ليل و نهار به حسب شمالى بودن شمس و يا جنوبى بودن آن نيز متفاوت است .

مثلا بوشهر عرض آن ٢٨ درجه و ٥٩ دقيقه شمالى است و طول آن از گرنويج ٥٠ درجه و ٤٩ دقيقه شرقى , و قم عرض آن ٣٤ درجه و ٣٩ دقيقه شمالى است و طول آن از گرنويج ٥٠ درجه و ٥٥ دقيقه شرقى , و خرم آباد تنكابن عرض آن ٣٦ درجه و ٤٥ دقيقه شمالى است و طول آن از گرنويج ٥٠ درجه و ٥٢ دقيقه شرقى ,

پس اين سه افق , هميشه ظهر آنها تقريبا متحد است , يعنى در دوازده ماه , اول ظهر بوشهر , اول ظهر قم و خرم آباد تنكابن است . و لكن اگر آفتاب در بروج شمالى باشد , حدوث روز أولا در خرم آباد تنكابن بود , پس از آن در قم , و سپس در بوشهر , يعنى روز خرم آباد پيش از روز قم , و روز قم پيش از بوشهر پديد آيد . و همچنين حدوث شب خرم آباد تنكابن پس از حدوث شب قم خواهد بود , و حدوث شب قم پس از حدوث شب بوشهر , يعنى شب بوشهر پيش از شب قم , و شب قم