دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٥٠ - عدم امكان تحصيل سمت قبله در عرض
اگر عرض بلد مساوى عرض مكه مكرمه باشد , سابقا اشارت كرديم كه طريقه دائره هنديه و سلك بسيط و سلك عرض اوسط و سلك مركاتور در آنجا جارى نمى شوند , بلكه جهت قبله در اين صورت فقط نقطه مشرق يا مغرب باشد چنانچه ابرخس و ابن اعلم و كوشيار و مرحوم شيخ حسين والد شيخ بهائى قدس سرهما از قدماء و متأخرين اين عصر بر اين رأى باشند , و دانستى كه محققين از منجمين اسلام اين رأى را تزييف نموده اند و خطا دانسته اند بدليلى كه سابقا ذكر شد .
و شايد مراد اين جماعت اين باشد كه چون هر دو بلد بر يك دائره صغيره از دوائر عرضيه موازيه با خط استواء واقع اند اقرب خطوط واصله ميان آن دو بلد همين خط دائره است و جهت قبله نقطه مشرق يا مغرب خواهد بود .
اين بود عبارت مرحوم سردار كه از تحفه فارسى او نقل كرده ايم . و در تحفه عربى فرمود :
[ اقول : يمكن أن يكون مراد من ذهب إلى أن القبلة في هذا الفرض ( أى في ما كان البلد مساويا لمكة عرضا وجهة ) نقطة المشرق او المغرب . أن مكة المكرمة و البلد المفروض تحت دائرة واحدة من الدوائر العرضية المتوازية لخط الاستواء كما هو المشاهد في الكرة المصطنعة الأرضية و لا شك أن القبلة حينئذ اما نقطة المغرب ان زاد طول البلد أو نقطة المشرق إن نقص] انتهى .
كلام ما اين است كه شك نيست هرگاه بلد و مكه در جهت و عرض متحد باشند در سطح يك مدار از مدارات يومى موازى با معدل النهار قرار مى گيرند , و بعد مدار از معدل النهار به قدر عرض بلد است كه قوسى از دائره عظيمه نصف النهار بلد است بين سمت رأس بلد و معدل النهار از جانب اقرب .
مدارات يومى چون بر سطح كره ارض تصوير شوند , و يا بر روى كره مصنوعه ارضى ترسيم گردند , مدارات عرضيه متوازى با خط استواءاند , زيرا كه خط استواء در سطح دائره معدل النهار است چه معدل النهار دائره استواى سماوى است , و خط استواء دائره استواى ارضى , و بلد هم يا در جانب شرقى مكة است و يا در جانب غربى آن , و لكن صرف اين كه مكه و بلد در تحت يك مدار يومى