دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٩٤ - تحصيل سمت قبله آفاق از طريق اخراج عمود بر خط نصف النهار

و مطلب ديگر اين كه خط عمود مذكور در اين طريق به منزلت خط استواء است لذا مقدار مابين الطولين از اجزاى آن شمرده مى شود چنانكه در درس چهلم به خوبى دانسته شده است فتبصر .

و آن كه گفته است( : و چهار شكل طريق اول را) . . . يعنى چهار شكل طريق اولى را كه در دائره هنديه از رساله خودش( معرفت سمت قبله) آورده است . شكل اول آن كه طولش كمتر از طول مكه و عرض نيز . دوم آن كه طولش بيشتر از طول مكه و عرض نيز . سوم آن كه طولش بيشتر از طول مكه و عرض كمتر . چهارم آن كه طولش كمتر از طول مكه و عرض بيشتر .

ملامظفر در رساله ياد شده مبدأ طول بلاد را جزائر خالدات گرفته است كه در درس چهلم گفته آمد , و اطوال و عروض بلاد را از زيج الغ بيكى نقل كرده است و مبدأ اطوال بلاد در اين زيج جزائر خالدات است . مطابق جداول اين زيج طول مكه مكرمه ( عرى) است , و عرض آن( كام) شمالى است .

و شكل اول از چهار شكل ياد شده مثل جرمى دار الملك حبشه , طول آن( سه ها) و عرض آن( طل) شمالى . و شكل دوم مثل اصفهان , طول آن( فوم) و عرض آن ( لب اله) شمالى . و شكل سوم مثل سرانديب , طول آن( قل ها) و عرض آن ( ى ها) شمالى . و شكل چهارم مثل دمشق , طول آن( ع ها) و عرض آن( لح له) شمالى .

اختلاف بين طولين مكه و سرانديب ٥٢ درجه و ٥٠ دقيقه است لذا مطابق ترسيم و تجزيه راقم سمت قبله سرانديب در بيرون صفحه ( ش ٩٣ ) با عمود غربى تقاطع مى كند .

نحوه دقيقى را در اين شكل ( ش ٩٤ ) مى آوريم تا سرمشق درست براى ترسيم هر افق كه خواهى بوده باشد .

مثلا قم عرض آن شمالى و( لد لط) است . و طول آن از گرنويچ( نه نه) . و مكه مكرمه عرض آن شمالى و( كا اله) است . و طول آن از گرنويچ( لطن) . پس قم نسبت به مكه در عداد شكل دوم از اشكال چهارگانه ياد شده است كه هم