دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٨١ - در پيرامون عمل پيامبر اكرم با ديوار مسجد مدينه و ظل آن

اين فقيهان فقط چشم به( شاخص مخروطى) دوختند , و كأن از( شاخص صفيحى) حرفى نياموختند . و چنان كه در آغاز درس ٩٦ گفته ايم در همه كتب فقهى كه متعرض دائره هنديه شده اند فقط همان شاخص مخروطى را نام برده اند .

مطلب دوم :

اين كه عبارتى در بحث قبله مدينه از كتاب راه سعادت نام برده بايد تصحيح شود چه اين كه جناب استاد فرمودند :

[ اما طول مكه را در زيجهاى قديم مانند زيج هندى نود ( ٩٠ ) درجه نوشته اند , و مدينه را ٧٥ درجه و ٢٠ دقيقه كه تفاوت بين الطولين ١٤ درجه و ٤٠ دقيقه مى گردد , و انحراف قبله مدينه به طرف مشرق بسيار مى شود , با اين كه محراب پيغمبر - صلى الله عليه و آله و سلم - اين اندازه انحراف ندارد] .

نگارنده گويد : نسخه زيج هندى استاد - روحى فداه - در دست اين حقير است , طول مكه مكرمه در آن با حرف جمل بدين صورت مكتوب است( : عرها) يعنى ٧٧ درجه است , زيرا كه( ها) به معنى صفر است چنان كه در درس پانزدهم گفته آمد پس( عرها) يعنى ٧٧ درجه تمام . و طول مدينه منوره در نسخه زيج مذكور با حروف جمل بدين صورت است( : عه ك) يعنى ٧٥ درجه و ٢٠ دقيقه است كه تفاوت بين الطولين يك درجه و چهل دقيقه ( ١ درجه و ٤٠ دقيقه ) است , و قريب به واقع است .

و لكن آن جناب رقم( عر) را( ص) خوانده است , زيرا كه در نسخه نام برده از حيث كتابت خيلى رقم( عر) قريب به صورت( ص) نوشته شده است .

چند نسخه از رسائل خطى قدماء در طول و عرض بلاد , و همچنين چند نسخه از ازياج كه در تصرف راقم است , عرض مكه را ٢١ درجه و ٤٠ دقيقه , و طول آنرا از جزائر خالدات ٧٧ درجه و ١٠ دقيقه , و در بعضى از آنها ٧٧ درجه بدون دقائق گفته اند و طول مدينه را ٧٥ درجه و ٢٠ دقيقه , و عرض آنرا ٢٥ درجه گفته اند كه اختلاف بين طولين ١ درجه و ٥٠ دقيقه است و به محاسبه بيرونى تفاوت بين طولين كمتر از ربع درجه است چنان كه به نظر دقيق اهل