دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦٨٠ - در پيرامون عمل پيامبر اكرم با ديوار مسجد مدينه و ظل آن

است كه ارتفاع خورشيد از افق قريب بيست و شش درجه است , پس مقدار ارتفاع خورشيد را نصف كرد و نصف آن را وقت فضيلت ظهر قرار داد , و نصف باقى را هم تقريبا نصف كرد و آن را وقت فضيلت عصر قرار داد .

رسم اهل حساب است كه خالص و كامل هر چيز را اصل و مبدأ قرار مى دهند . مثلا در اندازه گرفتن نور , نور ماه را واحد قرار دادند در شب چهاردهم كه ثابت است نه شبهاى ديگر . و براى واحد وزن آب خالص مقطر اختيار كردند . حضرت پيغمبر هم بلندترين روزها را در شهرى كه خورشيد اول ظهر به غايت ارتفاع - يعنى نود درجه - مى رسيد , مبدأ قرار داد , و روزهاى ديگر و شهرهاى ديگر ضابطه ندارد . و از اين ها دانسته شد كه اگر در بلاد ما هم ديوارى به سمت نصف النهار بسازند سايه در اول ظهر از آن معدوم مى شود در همه فصول .

و قول بعض فقهاء كه بايد سايه زائد بر فيى اصلى بقدر سايه باقى در وقت ظهر شود ضعيف است , و حق همان است كه مشهور گويند , و بايد سايه زائد برابر اصل شاخص شود نه سايه شاخص .

و نيز بعض فقهاء گويند : سايه ظهر در بعضى اوقات خود به اندازه شاخص است يا بيش از آن , پس ممكن نيست آخر وقت , سايه به قدر شاخص باشد .

در جواب گوييم : در مدينه طيبه ديوار مسجد پيغمبر كه مسامت نصف النهار بود وقت ظهر هرگز سايه نداشت , و چون سايه پيدا مى شد ظهر مى شد , و چون به اندازه قامت مى رسيد وقت ظهر گذشته بود , ما هم اگر در بلد خود چنان ديوارى داشته باشيم همانطور مى سنجيم . اما اگر شاخص مانند چوب نصب كنيم زيادتى سايه را كه بعد از ظهر پيدا مى شود با قامت شاخص مى سنجيم نه همه سايه را , زيرا كه پيغمبر ( ص ) آن سايه كه بعد از ظهر پيدا مى شد فرمود : بقدر شاخص شود]( .

اين بود گفتار جناب استاد - شرف الله نفسه - . در پيرامون عمل پيامبر اكرم با ديوار مسجد مدينه و ظل آن , مسائل رياضى ديگر در پيش است چنان كه در پايان درس ٩٧ نيز گفته آمد .

آن كه فرمود( : و قول بعض فقهاء كه بايد . . . و نيز بعض فقهاء گويند) .