دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٦١٨ - برهان خط نصف النهار دائره هنديه

موازى او]( مراد از سطح افق , سطح افق حقيقى است . و مراد از سطح موازى او , سطح افق حسى كه در حقيقت يكى از مقنطرات است و تعريف مقنطرات در آخر درس شانزدهم گفته آمد . و از همان درس تا درس بيست و يكم در تعريف اقسام افق و مسائلى در پيرامون آنها نيز گفته آمد . گويا اصل عبارت به جاى([ با سطح . . . ([ [( يا سطح]( . . . بوده است .

و آن كه از اكرثاوذوسيوس در همان مقدمه ميان دو هلال آورده ايم( : كل خط يصل بين قطب) . . . اين خط در اين مقام , خط و اصل ميان دو قطب افق است كه يكى سمت الرأس و ديگرى سمت القدم است . و اين خط واصل همان محور دائره عظيمه افق و مقنطرات آنست به بيانى كه در درس هفدهم گذشت . و سهم مقياس خود جزئى از آنست .

و جمله( تقع في كرة) صفت دائره است . و وقوع دائره در كره بدين وجه است كه عالم جسمانى را يك كره انگاريم كه دائره افق در آنست , به تفصيلى كه در دو درس بيست و سوم و بيست و ششم گفته ايم .

مخروط يا مخروط مستدير است , و يا مخروط مضلع و مخروط مضلع را هرم گويند كه جمع آن اهرام است , و سهم مخروط را محور مخروط نيز گويند . سطح مستديرى كه يك نهايت او نقطه باشد , و يك نهايت محيط دائره بر وجهى كه جميع خطوط مستقيمه كه از آن نقطه به اين محيط كشند همه بر اين سطح باشند , جسمى را كه محاط اين سطح مذكور و دائره مذكوره باشد مخروط مستدير گويند , و آن دائره را قاعده مخروط , و خطى را كه واصل باشد ميان مركز آن دائره و رأس مخروط سهم مخروط گويند .

خواجه طوسى در فصل اول باب اول تذكره در هيئت در تعريف مخروط مستدير گويد :

( المخروط المستدير جسم مستدير يرتفع من دائرة هى قاعدته إلى نقطة هى رأسه . و الخط الواصل بين تلك النقطة و مركز القاعدة يكون عمودا على قاعدته , و هو سهمه) .

در صدر مقاله يازدهم اصول ( اصول هندسه اقليدس بتحرير خواجه طوسى ) در