دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٧٣ - مقدار مسافت يك درجه ارضى , و بين طولين از خسوف قمر

ماه از آن ستاره بسوى مشرق مقدارى فاصله گرفته است , و فردا شب آن فاصله بيشتر مى شود . و مى دانيد كه حركت ثوابت بطور متوسط در هر هفتاد سال يكدرجه فلكى است , پس اين فاصله به سرعت سير از جرم قمر بسوى مشرق است كه در حدود ٢٧ روز يك دوره سير مى كند , و به نحو متوسط در هر شبانه روزى ١٣ درجه مقدار سير قمر است . ( مقدار حركت وسطى قمر در يك شبانه روزى به رصد زيج بهادرى لح ى له ثانيه است , و مقدار ماه وسطى قمرى الط لا ح - زيج بهادرى ص ٤٣٠ و ص ٥١ ) .

ظل ارض مخروط مستدير است و تا به كره زهره مى رسد , و در درس ٦٢ دانسته ايم كه زهره فوق قمر است . قمر در مسيرش كه در ظل ارض افتاد , گويند ماه را ظل گرفته است , يا ماه منخسف شده است . و چون سير قمر بسوى مشرق است لاجرم آغاز خسوف قمر و انجلاى آن هر دو از جانب مشرق جرم قمر خواهد بود .

همان گونه كه در درس]( ٩٣ )] گفته آمد : چون جرم ماه بذاته نور ندارد و از خورشيد نور مى گيرد , هر گاه ماه بهر اندازه منخسف شده است در همه آفاق كه ماه نسبت با آنها فوق الارض است به همان اندازه خواهد بود و نسبت به همه يكسان است , و تفاوت آفاق به حسب طول جغرافيائى خواهد بود . مثلا " در افقى كه دو ساعت از شب گذشته است ماه منخسف شده است , در افق مشرق آن كه به حسب طول بلد ده درجه فلكى تفاوت بوده باشد دو ساعت و چهل دقيقه از شب گذشته خواهد بود , و در افق مغربى آن كه به همان تفاوت بوده باشد يكساعت و بيست دقيقه از شب گذشته خواهد بود . در درس چهارم گذشت كه هر يك درجه فلكى چهار دقيقه زمانى است كه هر پانزده درجه فلكى يكساعت زمانى است , و دوره حركت اولى كه ٣٦٠ درجه است , ٢٤ ساعت مستوى است .

چون اين امور به خاطر سپرده شده است , تمام جهات گفتار صاحب جامع بهادرى كه ( : همچنين اگر دو را صد بر نفس خط استواء) . . . تا آخر دانسته خواهد شد .