دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٧٧٤ - مقدار مسافت يك درجه ارضى , و بين طولين از خسوف قمر

ز - آن كه گفته است( : هجده كرور و سى و پنج لك) . . . كرور نزد ايرانيان نصف ميليون است , يعنى پانصد هزار كه پنج لك باشد , و لك برابر با صد هزار است . كرور نزد هندوان ده ميليون است كه معادل صد لك باشد . بايد ديد كه عدد ياد شده در جامع بهادرى با كدام يك موافق است .

تبصره

بسى شايسته است كه با دانستن مقدار مسافت يكدرجه فلكى ارضى از طريق انخساف قمر , يكى از طرق تحصيل مقدار مابين الطولين را كه نيز از طريق انخساف قمر تحصيل مى شود , و در كتب اصيل اين علم آورده اند تذكر دهيم :

ابوريحان بيرونى در باب اول مقاله پنجم قانون مسعودى متعرض بدان شده است و فرموده است :

( الباب الاول فى تصحيح اطوال البلدان بالكسوفات : اذا كنا في بلد مجهول الوضع من طول الأرض) . . . ( ج ٢ - ط حيدرآباد دكن هند - ص ٥٠٧ )

و ما به نقل عبارت زيج بهادرى كه اثر ديگر همان صاحب جامع بهادرى است اكتفاء مى كنيم :

([ دانستن طول بلد را سه طريق است :

طريق اول : آن كه راصدى در موضعى باشد كه آن را مبدء طول گردانيده باشند , و راصد ديگر در موضع مطلوب الطول باشد , و در شبى كه خسوف قمر واقع شود هر دو را صد را بايد كه رصد زمانه هر يك از بدو خسوف و بدو مكث و بدو انجلاء و تمام انجلاء به آلات صحيحه بكنند , اگر ساعات متناظرين هر دو راصد متساوى باشند در اين صورت هر دو موضع متحد الطول و تحت يك دائره نصف النهار باشند . و اگر ساعات دو هنگام متناظره متفاوت باشند , زمانه تفاوت را كه محسوب به ساعت مستوى باشد در پانزده ضرب كنند تا درجات و كسور تفاوت طولين بهمرسد , پس اگر تفاضل زمانه موضع مطلوب الطول را باشد طولش شرقى بود و الا غربى .

و همچنين اگر موضعى معلوم الطول باشد و موضع ديگر غير معلوم الطول , اول درجات و كسور طولى ما بين اين دو موضع معلوم كنند , اگر موضع مجهول الطول