روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٠ - ترجمه

مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ،[گفت:ياد كن چون فراگرفت خداى تو از بنى آدم] [١]از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را،و اين كنايت باشد از خلق ايشان و ايجاد ايشان و اخراج و نقل ايشان از اصلاب آبا و ارحام امّهات. وَ أَشْهَدَهُمْ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ ،و گواه كرد ايشان را بر خود برآن تفسير كه داديم تا [٢]بعضى را بر بعضى كه،هم كَنَفْسٍ وٰاحِدَةٍ [٣]... ،و قوله: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ،تقريرى است با عقلا و كاملان،نه من خداى شماام؟ قٰالُوا بَلىٰ جواب ايشان است كه دادند،و بَلىٰ ،جواب استفهامى باشد متضمّن نفى و نعم جواب كلامى مثبت باشد، شَهِدْنٰا ،گواه [٤]شديم و گواى داديم، أَنْ تَقُولُوا تقدير آن است كه،لئلاّ تقولوا او حذرا من ان تقولوا،و اين جا مقدّرى محذوف [٥]باشد،و المعنى:انّما فعلنا ذلك لئلاّ تقولوا،و كلام بر نظاير اين برفته است،من قوله: يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا... [٦]،و المعنى لئلاّ تضلّوا،و قوله: وَ أَلْقىٰ فِي الْأَرْضِ رَوٰاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ... [٧]،و المعنى[٤-ر]لئلاّ تميد بكم،او حذرا من أن تميد بكم، أَوْ تَقُولُوا ،عطف است على قوله: أَنْ تَقُولُوا ،كه گويى [٨]:ما براى آن شرك آورديم كه پدران ما مشرك بودند، وَ كُنّٰا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ،و ما فرزندان بوديم از پس ايشان.و اشتقاق«ذرّيّة»،من ذرأ اللّه [٩]الخلق،اى خلقهم باشد،و وزن او فعليّه باشد،[و قول آن‌كس كه گفت:اصل او«ذرّووه»است من الذّرو،درست نيست،و ايشان گفتند:فرزند طفل را ذرّيه خوانند تشبيها بالذّر،و اين قول درست نيست،لقوله تعالى: وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ [١٠]...،و اطفال را به صلاح وصف نكنند.] [١١]أَ فَتُهْلِكُنٰا بِمٰا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ،اين نيز دليل است بر آنكه قول به ذرّ باطل است براى آن‌كه بيان كرد كه:اين آنان گفتند كه ايشان را پدرانى مبطل بودند و گويندگان به ذرّ،نخواهند گفتن كه ايشان را جز آدم پدرى بود يا آدم مبطل بود.أبو الهذيل در بعضى كتب خود گفت:حسن بصرى به ذرّ گفتى،و گفتى: