ظُلَّةٌ ،پنداشتى سايه بانى است.عطا گفت:سقيفه باشد.مفسّران گفتند:چون بنى اسرائيل احكام تورات قبول نمى‌كردند و كار نمى‌بستند،خداى تعالى كوهى از جاى بركند و بر بالاى سر ايشان بداشت به مقدار لشكرگاه ايشان يك فرسنگ در يك فرسنگ به مقدار قامت مردى،گفت:اگر قبول نكنى،اين كوه بر شما فگنم [١].حسن بصرى گفت:چون بديدند كه كوه بر بالاى سر ايشان آمد،به سجده در افتادند بر يك روى،ابروى چپ بر زمين نهادند و به نيمه روى سجده كردند و به نيمه روى در كوه مى‌نگريدند ترس آن را كه بر ايشان افتد،و ذلك قوله: وَ ظَنُّوا أَنَّهُ وٰاقِعٌ بِهِمْ ؛و گمان بردند كه بر ايشان خواهد افتادن،ازين كار را جهودان همه سجده بر ابروى چپ كنند،و گويند:اين سجده‌اى است مبارك؛آن [٢]سجده است كه به آن سجده عذاب از ما برداشتند و آن سجده‌اى بود از صدق دل كه خداى تعالى بپسنديد ازيشان و آن عذاب از ايشان برداشت. خُذُوا مٰا آتَيْنٰاكُمْ بِقُوَّةٍ ،يعنى و قلنا لهم؛و گفتيم ايشان را، و عرب قول بسيار بيفگنند از كلام چون در كلام دليل باشد بر او.و گفتيم:ايشان را بگيرى آنچه ما داديم شما را به قوّت،يعني تورات بجدّ و اجتهاد و عزم عمل بستانى، و گفته‌اند:به نشاط و گشادگى.

مفسّران گفتند:چون موسى-عليه السّلام-آن الواح كه تورات بر او نوشته بود اظهار كرد،هيچ سنگى و درختى و كوهى نماند إلاّ اهتزاز كرد لا جرم هيچ جهود نباشد كه تورات بر او خوانند الّا اهتزاز كند و به نشاط شود و سر بجنباند. وَ اذْكُرُوا مٰا فِيهِ ؛و آنچه در تورات است ياد دارى تا همانا متّقى و پرهيزگار باشى و از معاصى مجتنب شوى،عين لطف باشد شما را در اداى واجبات و اجتناب مقبّحات.

قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ،جماعتى مفسّران سلف و اصحاب حديث گفتند كه:معنى آيت آن است كه،خداى تعالى پشت آدم بماليد و جمله فرزندان او را بيرون آورد بر صورت ذرّ [٣]،اعنى مورچه خرد،و خلاف كردند كه اين كجا بود،بعضى گفتند:به بطن نعمان وادى است در پهلوى عرفات [٤]، و گفته‌اند:به دهنا بود از زمين هند.و آن،آنجا بود كه آدم آنجا فرود آمد از آسمان.كلبى گفت:از ميان مكّه و طايف بود،و سدّى گفت:در آسمان بود كه

[١] .آو،بم،آج،لب،آن:افگنم.

[٢] .آو،بم،آج،آن،لت:از آن.

[٣] .آج:ذرّه.

[٤] .آو،بم،آج،لب،آن:عرافات.