گفت:جمله مؤمنان‌اند بر حقيقت.ابن كيسان گفت:ايشان-يعنى مهاجر [١]-ايمان خود محقّق كردند به هجرت و جهاد در ره خداى به بذل جان و مال،و انصاريان به ايوا و نصرت و مجاهدت به جان و مال خود محقّق كردند،لا جرم جمله يك حكم [٢]شدند در ايمان و در ثواب و استحقاق او.حق‌تعالى گفت:ايشان را آمرزش گناه بود و روزى كريم،و آن بهشت است.

علما خلاف كردند در آن‌كه حكم هجرت برخاست [٣]امروز يا نه؟بعضى گفتند:هجرت نيست امروز،

لقوله-عليه السّلام: لا هجرة بعد الفتح، از پس فتح مكّه هجرت نباشد،و درست آن است كه حك هجرت بر جاى است و ثواب او آن را كه در سراى حرب ايمان آرد و خان‌ومان و مال و اسباب و املاك رها كند و به سراى اسلام آيد،حكم او حكم مهاجران باشد و ثواب او ثواب ايشان،چه او همان كرد كه صحابۀ رسول كردند از انتقال از مكّه با مدينه.امّا

قوله-عليه السّلام: لا هجرة بعد الفتح؛ چون فتح به مكّه مخصوص است،نفى هجرت و حكم او به اهل مكّه مخصوص باشد،براى آن‌كه هجرت آن بود كه از سر اختيار خانه رها كند و از سراى حرب با سراى سلم آيد-و بعد فتح مكّه سراى اسلام بود-بمثابت آن باشد كه مردى را دو سراى باشد از سراى با سراى [٤]آيد.

قوله: وَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَكُمْ ،گفت:آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند و جهاد كردند و در دين خداى،يعنى پس ازآن‌كه شما هجرت كرده باشيد.قوله: مِنْ بَعْدُ ،مضاف‌اليه از او بيفگند و آن را بنا كرد بر ضمّ.و كوفيان اين را رفع على الغاية گويند،و المعنى من بعد هجرتكم،اگرچه [٥]با شما پى‌درپى نبودند از پس شما بودند ما دام تا بر پى شما بودند و به اختيار خود سراى حرب و اسباب و خويشان خود را رها كردند و از پس شما بيامدند و با شما در جهاد كافران موافقت نمودند ايشان از شمااند،نه براى آن‌كه روزى چند پس از شما آمدند نه از شمااند در وجوب موالات و مودّت و بذل نصرت و وجوب ميراث.آنگه گفت:

[١] .آو،آج،بم:مهاجران.

[٢] .مج:حرف.

[٣] .آو،آج،بم،لب،آن:بر جاى هست.

[٤] .مل:سرايى.

[٥] .اساس:آگه/اگر(؟)؛به قياس نسخۀ آو،تصحيح شد.