قوله: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ [١]،حق‌تعالى به اين آيت با مؤمنان خطاب كرد و اعلام كرد ايشان را كه:مشركان پليداند،آنان كه با خداى انباز گويند.و نجس،مصدر است و عرب اسم را به مصدر وصف كنند براى مبالغت،فقالوا:رجل صوم و عدل و فطر و رضا،اى عادل و صائم و مفطر و مرضىّ.

و چون وصف به مصدر باشد واحد و تثنيه و جمع و تذكير و تأنيث به يك لفظ باشد، يقال:رجل نجس به فتح الجيم،و رجلان نجس و رجال نجس و امرأة نجس و امرأتان نجس و نساء نجس.امّا چون نجس گويند كه وصف باشد به كسر«جيم»تثنيه و جمع[٦٨-پ]و تذكير و تانيث مراعات بايد كردن.امّا نجس به كسر«نون»و اسكان«جيم»مفرد نگويند الا با رجس به يك جاى،يقال:هذا رجس نجس.پس در اين لفظ چهار لغت است:نجس،و اين لفظ قرآن است و نجس و اين اسم و صفت است.و كذلك:نجس ككبد و كبد و كرش و كرش و كذب و كذب و ضحك و ضحك.و نجس بضمّ الجيم،كندس و يقظ [٢]و جنب.

و در معنى او خلاف كردند؛ابو عبيده و ضحّاك گفتند:قذر [٣].ابن الانبارى گفت:خبيث.عبد اللّه عبّاس گفت:ما المشركون الّا رجس خنزير أو كلب.

خلاف است ميان ما و فقها در آن‌كه كافر نجس العين است يا نجس الحكم.

نزديك شافعى و ديگر فقها آن است كه كافر نجس الحكم است،چون جنب و حائض.و نزديك ما چنان است كه كافر نجس العين و نجس الحكم است.و آيت به ظاهر دليل آن مى‌كند كه نجس العين است،و هيچ مانع نيست ازآن‌كه گويند هم نجس العين است و هم نجس الحكم،براى آن‌كه ميان ايشان تنافيى نيست كه مانع باشد من الجمع بينهما.و مراد ما به نجس العين آن است كه:هرچه كافر آن را مماسّه كند پليد شود و پليدى او متعدّى باشد،و اگر نجاست او مقصور بودى على الحكم دون العين تعدّى نكردى چنان كه[جنابت] [٤]از جنب و حكم حيض از حائض.پس معلوم شد كه كافر به خلاف جنب و حائض است،و مراد به آن‌كه

[١] .آو،آج،بم:لب+الآية.

[٢] .آو،آج،بم:نطف.

[٣] .آو،آج،بم،مل،مج:جدر؛لب:حذر.

[٤] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.