معنى ازالت باشد اين جا، إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ ؛«كان»تامّه است اين جا،و المعنى:ان يحصل و يوجد منكم؛و اگر از شما بيست مرد صابر باشند عِشْرُونَ صٰابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [١]بايد تا دويست مرد را غلبه كنند از كافران،و اگر[از] [٢]شما صد مرد باشند [٣]بايد تا هزار مرد را غلبه كنند،هر مردى با ده مرد.و اين در بدايت اسلام بود كه مسلمانان را عدد اندك بود [٤]،و گفتند:آيت در روز بدر آمد.و«صبر»،حبس نفس باشد،بر آنچه [٥]منازع آن بود،و ضدّش جزع باشد،قال الشّاعر:

و ان [٦]تصبر فالصّبر خير مغبّة و ان تجزعا فالامر ما تريان
بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ يَفْقَهُونَ ؛كه ايشان قومى‌اند كه ندانند،يعنى قتال كه مى‌كنند بر جهالت و عميا مى‌كنند نه چون شما كه بر بصيرت مى‌كنى و اميد بهشت.و بعضى ديگر گفتند:ايشان استحقاق ثواب نمى‌دانند بر آنكه مى‌كنند،چنان كه شما مى‌دانى [٧]،و هر دو قول متقارب است به معنى.و اين آيت اگرچه ظاهر او خبر است،معنى او امر است براى آن‌كه آيت منسوخ الحكم است باتّفاق و اگر خبر محض بودى نسخ در او نشدى.

دگر،قوله تعالى: اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْكُمْ ؛و تخفيف،آزرم باشد از مشقّت تكليف.چون مدتى برآمد و مسلمانان را عدد بسيار شد،خداى تعالى [٨]فضل بسيار كرد و كرم بى‌شمار و تخفيف اين تكليف كرد بر ايشان و اين آيت فرستاد.و حكم آيت اوّل به او منسوخ كرد[٤٦-پ]،و حكم آيت اوّل آن بود كه:اگر مردى مسلمان از ده مرد[كافر] [٩]روى بگردانيدى فاسق بودى و مستحقّ ذمّ و عقاب.و خداى تعالى تخفيف كرد و ده با دو آورد،گفت:اكنون خداى سبك بكرد از شما و دانست كه در ميان شما ضعيفانند.اكنون،حكم آن است كه اگر از شما كه مؤمنانى صد مرد صابر باشند،بايد تا دويست مرد[كافر] [١٠]را غلبه كنند،و اگر هزار مرد باشند بايد تا دو

[١] .اساس:ندارد؛به قياس معنى عبارت،از مل،افزوده شد.

[٢] .اساس:ندارد؛از آو،افزوده شد.

[٣] .اساس:باشد،به قياس نسخۀ مل و قرينه در جملۀ قبلى،تصحيح شد.

[٤] .آج،لب:مسلمانان عدد اندك بودند.

[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج+نفس.

[٦] .اساس:فان؛به قياس نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٧] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل و مج:شما دانى.

[٨] .آج،بم،مج،لب،آن+آيت فرستاد.

[١٠] [٩] .اساس:ندارد؛به قياس نسخۀ آو و اتّفاق نسخ افزوده شد.