و ان ارادوا ظلمنا ابينا و فلان يأبى الظّلم،اى يمنع،و فلان أبىّ اذا كان مانعا من الظّلم. وَ لَوْ كَرِهَ الْكٰافِرُونَ ؛و اگرچه كافران آن را كارهند و نمى‌خواهند كه دين خداى ظاهر باشد.

آنگه گفت: هُوَ الَّذِي ؛او آن خداست كه پيغامبرش را،يعنى محمّد را -صلّى اللّه عليه و آله-بفرستاد بِالْهُدىٰ ،عبد اللّه عبّاس گفت:به قرآن،و بعضى دگر گفتند:به بيان ادلّه و حجج و بيّنات، وَ دِينِ الْحَقِّ ؛دين مسلمانى. لِيُظْهِرَهُ ؛تا ظاهر گرداند آن را و ظفر دهد اين دين را بر همه دينها و اگرچه مشركان كاره باشند آن را.

امّا معنى آيت،مفسّران در او خلاف كردند؛عبد اللّه عبّاس گفت:«ها»راجع است با رسول-عليه السّلام-و معنى آن است كه:ليطلعه على شرائع الاسلام؛تا او را بر شرايع اسلام مطّلع گرداند تا هيچ بر او پوشيده نماند.ديگر مفسّران گفتند:«ها» راجع است با دين حق.ابو هريره و ضحّاك گفتند:معنى آن است كه،تا دين حق را اظهار كند بر همه دينها و اين عند نزول عيسى باشد از آسمان،و سدّى گفت:عند خروج مهدى باشد-عليه السّلام-كه همه دينها يكى شود و هيچ‌كس نماند كه نه در اسلام آيد امّا به طوع و امّا به كره،يا گردن نهد جزيت را،و اين دو روايت متقارب است براى آن‌كه نزول عيسى از آسمان با خروج مهدى به يك جاى باشد،چنان كه در اخبار مخالف و مؤالف آمده است،و اين قول روايت كرده است از باقر و صادق و جمله اهل البيت-عليهم السّلام.كلبى گفت:تأويل اين آيت پديد نيامد[ه است] [١]و هنوز خواهد بودن،و قيامت برنخيزد تا بنباشد.مقداد اسود روايت كرد از رسول -عليه السّلام-كه او گفت:

لا يبقى على ظهر الارض بيت وبر و لا مدر الّا ادخله اللّه كلمة الاسلام امّا بعزّ عزيز او بذلّ ذليل امّا ان يعزّهم فيجعلهم من اهله فيعزّوا به و امّا ان يذلّهم فيدينون [٢]له ،گفت:بر پشت زمين [٣]خانۀ سفرى و حضرى بنماند [٤]و الا خداى تعالى كلمۀ اسلام در او برد،امّا به عزّى عزيز يا به ذلى ذليل،امّا خداى تعالى ايشان را به توفيق اسلام عزيز كند تا به طوع ايمان آرند و از اهل اين شوند و به آن عزيز

[١] .اساس:ندارد؛از مل،افزوده شد.

[٢] .اساس:فدينون؛به قياس با نسخۀ آو،و اتفاق نسخه‌بدلها تصحيح شد.

[٣] .همۀ نسخه بدلها+هيچ.

[٤] .اساس:بنه‌ماند/بنماند.