روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٩ - ترجمه

آورديم كه ما اطفال بوديم و به ايشان اقتدا كرديم و ايشان را شبهت از آن افتاد كه گمان بردند كه لفظ«ذرّيّه»متناول نباشد الّا اطفال صغار را و پنداشتند كه اشتقاق آن از«ذرّ»است،و اين انديشه‌اى خطاست براى آن‌كه جمله بشر را ذرّيّت آدم خوانند از كوچك و بزرگ و بالغ و نابالغ،قال اللّه تعالى: رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّيّٰاتِهِمْ [١]... ،و لفظ صالح واقع نباشد الّا بر بالغان و عاقلان دون اطفال.و وجه دوم در تأويل آيت آن است كه:

چون خداى تعالى ايشان را از بديع فطرت و از كمال صنعت چنان آفريد و تركيب عجيب و آيات و دلايل و عبر در خلق ايشان كه دليل كند [٢]بر آنكه ايشان را خالقى است قادر،عالم،حىّ،موجود،حكيم،سميع،بصير،مريد،كاره مدرك.حاصل بر صفات كمال در اين خلق به منزلت كسى بود كه گواه بر ايشان گيرد [٣]تا انكار نتوانند كردن كه اين جمله را خالقى و آفريدگارى و مقدّرى و مدبّرى بايد و ايشان در اين باب به منزلت معترفى [٤]باشند و اگرچه آنجا اشهادى و اعترافى حقيقى نباشد چنان كه خداى تعالى گفت: ثُمَّ اسْتَوىٰ إِلَى السَّمٰاءِ وَ هِيَ دُخٰانٌ فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيٰا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قٰالَتٰا أَتَيْنٰا طٰائِعِينَ [٥]،و بر حقيقت نه از خداى تعالى قولى بود و نه از آسمان و زمين،و مثله قوله: شٰاهِدِينَ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ... [٦]،و ما دانيم كه هيچ‌كس به كفر بر خود گواى ندهد،و مراد آن است كه فعلى كند كه دليل كفر كند و مانند اين قول قائل است:جوارحى تشهد بنعمتك و حالى معترفة باحسانك،و مثله في التوسّع قول الشّاعر:

فلئن نطقت بشكر بربك جاهدا فلسان حالى بالشكاية انطق
و آنچه روايت كرده‌اند از بعضى خطبا مانند اين است:سل الارض من شق انهارك و غرس اشجارك و جنى ثمارك فان لم تجبك حوارا اجابتك اعتبارا،و اين بابى واسع است و اين را استشهاد بسيار باشد از نظم و نثر.مردى نظام را پرسيد [٧]:

ما الامور الصّامتة النّاطقة؟قال:الدّلائل المخبرة و العبر الواعظة،قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ