موسى كه به شما آمد چه معجزه آورد [١]؟گفتند:عصا و يد بيضاء.به ترسايان آمدند،و گفتند:عيسى چه آورد؟گفتند:احياء موتى و ابراء أكمه و أبرص.به نزديك رسول آمدند و گفتند:اى محمّد!آيت تو چيست [٢]؟از خداى در خواه تا كوه صفا براى ما با زر كند.خداى تعالى اين آيات فرستاد [٣]كه:اگر شما طلب آيتى[مى] [٤]كنيد يا دلالتى،در خلق آسمان و زمين و اختلاف شب و روز آياتى و دلالاتى [٥]هست خداوندان عقل را.

قوله: وَ اخْتِلاٰفِ اللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ ،محتمل است دو معنى را:يكى آمد شد،براى آن‌كه عرب گويد:فلان يختلف الى فلان،فلان به نزديك فلان اختلاف مى‌كند، يعنى آمد شد [٦]مى‌كند،و براى آن چنين است [٧]كه آمد شد مختلف باشد،و چون تحقيق كنى مختلفى متضادّ باشد،براى آن‌كه از باب أكوان باشد،و أكوان به اختلاف جهات [٨]متضادّ باشد.

و وجهى دگر آن است كه:مراد آن است كه به اختلاف يكديگراند در لون،كه اين روشن است و آن تاريك،مراد اختلاف نور و ظلمت است.و مراد به «اولو الالباب»،آنانند كه ايشان عقل كار بندند و انديشه و تفكّر كنند [٩].

آنگه وصف كرد ايشان را گفت: اَلَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّٰهَ ،آنان كه ذكر خداى كنند بر جميع حالات كه باشند. قِيٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلىٰ جُنُوبِهِمْ ،در آن حال كه ايستاده و نشسته و بر پهلو خفته باشند.و نصب اين بر حال است.و قوله: وَ عَلىٰ جُنُوبِهِمْ ،جار و مجرور هم در [١٠]محلّ حال است،و المعنى مضطجعين على جنوبهم.

[١] .دب،آج،لب،فق،مر،تب:معجز آورد.

[٢] .چاپ شعرانى(٢٨٥/٣)+گفت:هرچه شما طلب كنيد،گفتند.

[٣] .همۀ نسخه بدلها بجز مر:بفرستاد.

[٤] .اساس:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٥] .وز،دب،آج،لب،فق،مر:دلالتى.

[٦] .آج،لب،فق:آمد و شد.

[٧] .دب،آج،لب،فق،مر:خبر است.

[٨] .اساس،وز:جهاد،با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٩] .دب،آج،لب،فق،مر:بكنند.

[١٠] .اساس+اين،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مى‌نمايد.