قتاده گفت:إيّاكم و الاصرار،پرهيزيد [١]از اصرار كه آنان كه اصرار كردند هلاك شدند،آنان كه بر گناه بروند [٢]و در معاصى تقدّم كنند ترس خداى ايشان را از محرّمات بازندارد و توبه نكنند از گناه تا مرگ به ايشان آيد.

حسن بصري گفت:گناه بر سبيل عمد اصرار باشد الّا كه توبه كند.سدّى گفت:الاصرار،السّكوت و ترك الاستغفار آن باشد كه استغفار نكند و از آن خاموش باشد،و به اين خبر تمسّك كرد:

ما صرّ [٣]من استغفر و لو عاد في اليوم سبعين مرّة.

و ابو هريره روايت كرد از رسول-عليه السّلام-كه او گفت:

لا كبيرة مع استغفار و لا صغيرة مع اصرار، گفت:گناه بزرگ نباشد با استغفار و كوچك نباشد با اصرار.

و مراد به استغفار نه گفت [٤]زبان است بس،بلكه پشيمانى بر گذشته و عزم بر آينده كه با مثل آن رجوع نكند،براى آن‌كه رسول-عليه السّلام-گفت:

المصرّ على ذنبه المستغفر بلسانه كالمستهزئ بربّه، آن‌كس كه او اصرار كند بر گناه و به زبان استغفار مى‌كند،او چون مستهزى است به خداى خود.و اصل«اصرار»در لغت ثبات باشد،قال الحطيئة يصف الخيل:

عوابس بالشّعث الكماة اذا انتقوا علالتها [٥]بالمحصدات أصرّت
وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ،و ايشان دانند كه آنچه مى‌كنند معصيت است.ضحّاك گفت:

ايشان بدانند كه خداى به توبه گناه ايشان بيامرزد.سدّى گفت:و ايشان دانند كه گناه كرده‌اند.

بعضى دگر گفتند:و ايشان دانند كه توبه نه [٦]از اصرار است،چنان كه شاعر

[١] .دب:پرخزى/پرخيزيد پرهيزيد،آج،لب،فق،مر:پرخيزى/پرهيزيد.

[٢] .فق،مر:سعى كنند.

[٣] .دب،آج،لب،فق،مر:ما اصرّ.

[٤] .آج،لب،فق،مر:نه گفتن.

[٥] .آج:اذا انتقوا غلالتها،تفسير قرطبى(٢١١/٤):اذا ابتغوا علالتها.

[٦] .كذا:در اساس و وز،دب:به،ديگر نسخه‌بدلها:ندارد.