چون بيّنه‌اى به آن قائم شود،يا او اقرار دهد،يا حملى ظاهر شود،و من در قرآن خوانده‌ام:الشّيخ و الشّيخة إذا زنيا فارجموهما البتّة.و رسول-عليه السّلام-در عهد خود رجم كرد،و ما رجم كرديم.

قوله: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّٰهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ،حق‌تعالى گفت:

توبه بر خداى آنان راست كه گناه كنند به جهالت.و في قوله«على اللّه»أقوال.

بعضى گفتند معنى آن است كه عند اللّه،بعضى دگر گفتند:من اللّه.و اگر بر ظاهر رها كنند آن را وجهى باشد،و معنى آن بود كه:قبول توبه بر خداى آن را بود براى آن‌كه توبه چون با خداى مضاف بود به معنى قبول بود،يعنى بر خداى چون حقّى است كه قبول كند توبۀ آن‌كس كه چنين باشد،قال اللّه تعالى: ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ [١]،أى قبل توبتهم،و قوله: فَتٰابَ عَلَيْهِ [٢].

و در معنى جهالت چند قول [٣]گفتند:يكى آن‌كه مجاهد و ضحّاك گفتند:

عمد [٤]است.كلبى گفت:جاهل نباشد كه آن گناه است و لكن عقوبتش ندانند [٥].و بيشتر مفسّران گفتند:مراد جملۀ گناه است براى آن‌كه هركس كه او معصيت كند جاهل باشد تا توبه كردن،و قتاده گفت:[٢٩٩-پ]بر اين قول اجماع صحابه است.

فرّاء گفت و جبّائي كه:بر سبيل تأويل باشد [٦]،گناه كنند و ندانند كه آن گناه است.

زجّاج گفت:جهالت آن است كه اختيار لذّت عاجل كنند بر لذّت باقى.و بعضى دگر گفتند:ندانند كه آن گناه است،ازآن‌كه نظر نكرده [٧]باشند.و آيت دليل است بر آنكه خداى تعالى توبه قبول كند از جملۀ معاصى،اگر كفر باشد و اگر دون كفر.

[١] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ٧١.

[٢] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٣٧.

[٣] .مر:وجه.

[٤] .اساس،وز:عهد،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٥] .تب:نداند.

[٦] .مر+كه.

[٧] .اساس:كرده،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.