سَوٰاءً مَحْيٰاهُمْ وَ مَمٰاتُهُمْ [١] ...،و قولهم:[سواء زيد و عمرو،و قوله] [٢]: سَوٰاءٌ عَلَيْنٰا [٢٥٤-ر] أَ جَزِعْنٰا أَمْ صَبَرْنٰا [٣]...،و در آيت ذكر يكى كرده است و دوم مضمر است على قول الفرّاء،و تقدير آن است كه:امّة قائمة و امّة غير قائمة،و لكن حذف كرد لدلالة الكلام عليه،كقول الشّاعر:

عصيت اليها القلب إنّي لامرها مطيع فما ادري ارشد طلابها
اراد ارشد أم غىّ،و اين قول بر لغت آنان روا باشد كه ضمير متّصل را به فعل جمع روا دارند با تقديم،من قولهم:أكلونى البراغيث،و قال الشّاعر:

رأين الغوانى الشّيب لاح بعارضي فأغرضن عنّي بالخدود [٤]النّواضر
و بر قول بصريان امّت بدل ضمير باشد تا اين لازم نيايد،چنان كه گفت قوله:

وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا [٥] ...،و وجهى ديگر-تا اين لغت نامعروف [٦]لازم نيايد در اين آية و امثال اين-آن است كه اين به‌منزلۀ جواب سائل باشد،پندارى چون شنيدند كه: لَيْسُوا سَوٰاءً ،گفتند:من هم [٧]،فقيل لهم:امّة قائمة أى هم [٨]امّة قائمة، تا رفع او بر خبر مبتدا باشد نه بر فاعليّت،و اين هم وجهى نكوست.

و قولى ديگر در آيت آن است،و آن قول زجّاج [٩]كه آنجا [١٠]مى‌گفت: لَيْسُوا سَوٰاءً وقف است و تمام كلام است،و آن دو اسم كه«سواء»را به كار بايد [١١]در پيش رفته است في قوله: مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ [١٢]،أى لا يستوى المؤمنون و اكثرهم الفاسقون،آنگه مِنْ أَهْلِ الْكِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ،مبتدا و خبر باشد.و بر اين قول، أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ مراد مؤمنانند اهل كتاب [١٣]از عبد اللّه سلام و جز او.

و بر قول اوّل مراد آن است كه:مؤمنان و جهودان راست نباشند،و به معنى

[١] .سورۀ جاثيه(٤٥)آيۀ ٢١.

[٢] .اساس:ندارد:با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها افزوده شد.

[٣] .سورۀ ابراهيم(١٤)آيۀ ٢١.

[٤] .اساس:الخدود،با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها تصحيح شد.

[٥] .سورۀ انبيا(٢١)آيۀ ٣.

[٦] .اساس:تا اين معروف،با توجّه به وز تصحيح شد.

[٧] .آج:منهم.

[٨] .وز:هو،با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها تصحيح شد.

[٩] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+است.

[١٠] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:آنجا كه.

[١١] .دب:به كار آيد.

[١٢] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١١٠.

[١٣] .وز،دب،آج،لب،فق،مب،مر:مراد مؤمنان اهل كتاب باشند.