من حفر حفرة وقع فيها،هركه او چاهى بكند در آنجا فتد [١].عبد اللّه گفت:مانند اين در قرآن دانى تا،كجاست؟قوله تعالى: وَ لاٰ يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ .زهرى گفت:ما را روايت كردند كه رسول-عليه السّلام-گفت:مكر مكنى و ماكر را معاونت مكنى كه خداى تعالى مى‌گويد: وَ لاٰ يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ ،و بغى مكنى و باغيان را معاونت مكنى كه خداى تعالى مى‌گويد: ...إِنَّمٰا بَغْيُكُمْ عَلىٰ أَنْفُسِكُمْ... [٢]،و عهد مشكافى و عهد شكافان را معاونت مكنى كه خداى تعالى مى‌گويد: ...فَمَنْ [٣]نَكَثَ فَإِنَّمٰا يَنْكُثُ عَلىٰ نَفْسِهِ... [٤]

فَهَلْ يَنْظُرُونَ ،آنگه گفت:اين كافران انتظار مى‌كنند الّا سنّت و طريقت اوّلينان و پيشنگان [٥]را از عذاب و هلاك.و«نظر»در آيت به معنى انتظار است.

آنگه گفت: فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللّٰهِ تَبْدِيلاً ،نيابى تو اى محمد سنت و نهاد خداى را تبديل و تغييرى و نه نيز تحويل و گردانيدنى،يعنى عادت[٤٧-پ]خداى تعالى در اين باب تبديل و تحويل نپذيرد از عذاب كفّار،امّا فى الدنيا او فى الآخرة.

آنگه بر سبيل تذكير و تقريع گفت: أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ ،نمى‌روند اين كافران در زمين تا بنگرند و انديشه كنند عاقبت آنان كه پيش ايشان بودند از كافران و ايشان از اينان به قوّت سخت‌تر بودند؟و نصب«قوّة»بر تمييز باشد.آنگه گفت:

وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ ،و خداى را عاجز نكند هيچ‌چيز در آسمان و زمين.

و اين«لام»مؤكّد نفى است فى قولهم:ما كنت لأفعل كذا.و«من»زيادت است. إِنَّهُ كٰانَ عَلِيماً قَدِيراً ،كه خداى-جلّ جلاله-فيما لم يزل عالم و قادر بود و است [٦].

آنگه وصف رحمت و كرم خود كرد،گفت: وَ لَوْ يُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا كَسَبُوا ، اگر خداى بگيرد مردمان را به آنچه كرده باشند بر پشت زمين،هيچ جانور را رها نكند.و قوله: عَلىٰ ظَهْرِهٰا ،ضمير قبل الذّكر است،اتّكالا على وضوح المعنى و زوال

[١] -آج،لب:افتد.

[٢] -سورۀ يونس(١٠)آيۀ ٢٣.

[٣] -اساس،آب،دا:و من،با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد.

[٤] -سورۀ فتح(٤٨)آيۀ ١٠.

[٥] -آج،دا،آج،لب:پيشينگان.

[٦] -دا،آج،لب:بوده است.