وَ خَلَقْنٰا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مٰا يَرْكَبُونَ ،گفت:بيافريديم براى ايشان،من مثله،از مانند كشتى نوح كشتيهاى ديگر كه به آن [١]ماند،اين قول عبد اللّه عبّاس است.

و بعضى ديگر [٢]گفتند:مراد كشتيهاى كوچك است كه در جويها رود.و مجاهد گفت:شتران‌اند كه شتر كشتى برّ باشد. مٰا يَرْكَبُونَ ،«ما»نكرۀ موصوفه است،اى، شيئا ما يركبون من السّفن او الابل.

وَ إِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ ،و اگر خواهيم غرق كنيم ايشان را. فَلاٰ صَرِيخَ لَهُمْ ،اى، لا مغيث لهم،و فريادرسى نبود[٥٧-پ]ايشان را.و گفتند مستغيثى نبود كه فرياد خواهد ازآن‌كه داند كه فريادش نرسند،و قول اوّل بهتر است.[قال الشاعر:

انّا اذا ما اتانا [٣]صارخ فزع كان الصّراخ له قرع الظّنابيب] [٤]
صارخ،اى،مستغيث،و الصّراخ الاغاثة. وَ لاٰ هُمْ يُنْقَذُونَ ،و نه ايشان را برهانند.

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنّٰا ،نصب او بر فعلى محذوف است و التّقدير:الّا ان نرحمهم رحمة منّا. وَ مَتٰاعاً ،و الّا ان نمتّعهم متاعا،مگر ما رحمت كنيم بر ايشان و ايشان را برخوردارى دهيم تا به وقت آجال ايشان،اگر آنجا غرق نشوند.

وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مٰا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَ مٰا خَلْفَكُمْ ،چون گويند ايشان را كه بترسى از آنچه در پيش شماست و پس شما.عبد اللّه عبّاس گفت: مٰا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ ، آنچه پيش شماست از كار آخرت تا ببجارى [٥]آن را و آنچه پس شماست از متاع دنيا تا به او مغرور نشوى.مجاهد گفت:آنچه پيش شماست از گناهان گذشته و آنچه از پس شماست از گناه ناكرده،از آن به توبه احتراز كنى و از اين به عزم.برآن پشيمان باشى و بر اين عازم.حسن گفت: مٰا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ ،آنچه گذشت از اجل شما، وَ مٰا خَلْفَكُمْ ،و آنچه مانده است از آن.قتاده گفت:آنچه پيش شماست از وقايعى و حوادثى كه رفت، وَ مٰا خَلْفَكُمْ ،و آنچه پس شماست از كار قيامت.مقاتل گفت:

آنچه پيش شما رفت از هلاك امّت سلف و آنچه پس شماست از عذاب آخرت.

لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ،تا همانا بر شما رحمت كنند و جواب«اذا»از كلام بيفگند،لدلالة

[١] -دا:با آن.

[٢] -دا:دگر.

[٣] -آج،لب:ابانا.

[٤] -اساس و آب افتادگى دارد،از دا،افزوده شد.

[٥] -آج،لب:به‌جاآريد.