را مسخر بكرد تا به فرمان او در فلك [١]خود مى‌گردند [٢]و هريكى به وقتى [٣]معلوم مى‌روند. أَلاٰ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفّٰارُ ،الا او خداى است عزيز و آمرزنده [٤].

خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ،گفت:بيافريد شما را از يك نفس و آن آدم است، ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ،آنگه جفت او را حوّا را هم از او بيافريد [٥].و«جعل»،به معنى خلق است،و چون به معنى خلق باشد،متعدّى بود به يك مفعول،و چون به معنى صير باشد متعدّى بود به دو مفعول. وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ،اين انزال،به معنى انشاست،يعنى بيافريد براى شما از جملۀ چهار پايان هشت جفت،يعنى هشت صنف.و گفتند:مراد به«زوج»،جفت است.و چون بر اين حمل كنند چهار جنس باشد كه تفصيل آن در سورۀ الانعام[١٠٥-پ]بيامد،فى قوله: ثَمٰانِيَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ -الآية. وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ [٦]-الآية.پس اين چهار جنس از ميش و بز و شتر و گاو [٧]،و چون هريكى از اين [٨]جفتى باشد،هشت بود. يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهٰاتِكُمْ ،مى‌آفريند شما را خلقى از پس خلقى در شكم مادرانتان.و قوله: خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ،[خلق نو از پس خلق اوّل،كه خلق اوّل از خاك بود و خلق دوم از آب،و گفتند: خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ،خلقى از پس خلق اوّل [٩]]،مراد آن است كه در سورة المؤمنين گفت: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً [١٠]-الآية.و اين تأويل اولى‌تر است،لقوله: فِي ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ ،[در سه تاريكى:تاريكى شكم و تاريكى رحم و تاريكى مشيمه. ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ ] [١١]،اين خداى شماست،پادشاهى او راست. لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ ،نيست بجز او خداى، فَأَنّٰى تُصْرَفُونَ ،كجا مى‌گردانند [١٢]شما

[١] -آج،لب:به فلك.

[٢] -لب:مى‌گرديدند.

[٣] -لب:به وقت.

[٤] -آج،لب:خداى عزيز آمرزنده است.

[٥] -آج،لب:آنگه جفت او را از او حوّا بيافريد.

[٦] -سورۀ انعام(٦)آيۀ ١٤٣ و ١٤٤.

[٧] -دا،آج،لب:گاو و شتر.

[٨] -دا،آج،لب:آن.

[٩] -اساس و آب،افتادگى دارد،دا نيز مغشوش مى‌نمايد از آج آورده شد.

[١٠] -سورۀ مؤمنون(٢٣)آيۀ ١٤.

[١١] -اساس و آب،افتادگى دارد،از دا،افزوده شد.

[١٢] -آج،لب:مى‌گرداند.