و معنى او«ليس»باشد[٨٩-ر]،آنگه در حِينَ و حركت فتحۀ او دو وجه باشد:امّا«لا»نفى جنس را باشد و تا زيادت،فهو بمنزلة قولك:لا رجل فى الدّار [١]،بر اين قول مبنى باشد.و امّا لاٰتَ ،به يك جاى به منزلت ليس باشد،و حِينَ منصوب باشد بر خبر او،و التّقدير:ليس هذا الحين حين مناص.و آنگه در وقف او خلاف كردند:بيشتر نحويّان وقف بر تا كردند قياسا على نظائره من ثمّت و ربّت، و كسائى وقف بر«ها»كرد،گفت:لاه.و بعضى دگر نحويّان گفتند:

«لاى نفى»است بر [٢]قاعدۀ خود و«تا»زيادت كردند در اوّل حِينَ [٣].چنان كه «تا»زيادت كردند در الآن،فقالوا:اتلان [٤]،و منه حديث ابن عمر:

عبد اللّه عمر را كسى پرسيد از حديث عثمان.او طرفى از فضايل او بگفت،آنگه گفت:اذهب اتلان [٥]الى اصحابك،اراد الآن،و قال الشّاعر: [٦]

نولّى قبل يوم بين جمانا و صلينا كما زعمت تلانا [٧]
اراد،الآن.ابو عبيد [٨]چنين گفت كه:من قصد كردم در [٩]مصحف عثمان بديدم «تحين»موصول نوشته [١٠]بود.و بصريّان برآنند كه،مفصول بايد نوشتن [١١]،چه«تا»، زيادت بر«لا»است تأكيد را.و قوله: مَنٰاصٍ ،اى متأخّر من النّوص و هو التّأخّر [١٢]، و البوص [١٣]،التّقدم،يقال:ناص اذا تأخّر و باص [١٤]اذا تقدّم.قال امرؤ القيس قد جمعهما في بيت [١٥]:

امن ذكر ليلى اذ نأتك [١٦]تنوص فتقصر [١٧]عنها خطوة و تبوص

[١] -دا،افزوده:واو.

[٢] -دا:و بر.

[٣] -دا،آج،لب:«تا»در اوّل حين زيادت كردند،كقول بن وجزة السّعدى: العاطفون تحين ما من عاطف و المطعمون زمان ما من مطعم

[٤] -دا:تلان.

[٥] -دا:بهاتلان،آج،لب:بها اتلان.

[٦] -دا،آج،لب،افزوده:شعر.

[٧] -لب:تلانها.

[٨] -دا:ابو عبيده.

[٩] -دا،آج،لب:و در.

[١٠] -دا:نبشته.

[١١] -دا:نبشتن.

[١٢] -آج،لب:يتأخّر.

[١٣] -اساس:البواص،به قياس با نسخۀ دا،تصحيح شد.

[١٤] -دا:ناص.

[١٥] -دا،افزوده:شعر.

[١٦] -آج،لب:بأتك.

[١٧] -لب:فيقصر.