روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٠٩ - ترجمه

باشد خداى تعالى امر به قبيح كرده باشد-تعالى عن ذلك علوّا كبيرا.

آنگه گفت: وَ مٰا أَهْلَكْنٰا مِنْ قَرْيَةٍ إِلاّٰ وَ لَهٰا كِتٰابٌ مَعْلُومٌ ،حق‌تعالى گفت:ما هيچ شهر هلاك نكرديم الّا و آن را نوشته‌اى معلوم بود و اجلى مسمّى كه ايشان را تا به آن‌وقت مهلت داده بود[ند،از مقتضاى حكمت پيش از آن هلاك نفرمود ايشان را و نيز بازپس نداشت،و ذلك قوله:] [١]مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا يَسْتَأْخِرُونَ [٢]، هيچ امّت سبق نبرد و از پيش بنشود اجل خود را،و نه نيز بازپس‌مانند ايشان [٣].«ما»نفى است در هر دو جاى،و«من» زيادت است.

وَ قٰالُوا ،گفتند،يعنى كافران: يٰا أَيُّهَا الَّذِي [٤]نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ ،اى آن‌كس كه قرآن بر او انزله كرده‌اند،و مراد به«ذكر»قرآن است،يعنى محمّد-صلّى اللّه عليه و على آله- إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ ،تو ديوانه‌اى.از استبعاد ايشان دعوى نبوّت را اين سخن گفتند،و عجب از ايشان كه يك‌بار مى‌گفتند ساحر است و يك‌بار مى‌گفتند ديوانه است،و ديوانگى به آن لايق‌تر باشد كه يك شخص را به آن دو وصف [٥]متناقض وصف [٦]كند،چه سحر به غايت زيركى و حيلت و عقل كار بستن توان كردن و ديوانگى ضدّ اين باشد! لَوْ مٰا تَأْتِينٰا بِالْمَلاٰئِكَةِ ،چرا به ما نيارى فريشتگان را!«لو لا»و«لو ما»كلمت تحضيض باشد و«ما»نفى است و معنى هر دو«الّا» [٧]باشد.قال الشّاعر:

تعدّون عقر النّيب افضل مجدكم بنى ضوطرى لو لا الكمىّ المقطّرا [٨]
و قال ابن مقبل:

لو ما الحياء و لو ما الدّين عبتكما ببعض ما فيكما اذ عبتما عوري
و اگرچه«لو ما»در اين بيت نه به معنى تحضيض است،براى آن آورد تا بدانند