روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٤٩ - ترجمه

تقريع و توبيخ.آيت نفى را معنى آن است كه نپرسد [١]از ايشان چيزى كه نداند تا بداند،و معنى آيت اثبات آن است كه بپرسد از ايشان بر سبيل تقريع و توبيخ كه چرا كردى [٢]و به چه دليرى و ايمنى كردى [٣]؟ جواب ديگر آن است كه عكرمه گفت از مولاام [٤]پرسيدم عبد اللّٰه عبّاس [٥]اين سؤال،گفت:روزى [٦]قيامت روزى است دراز و در او مواقف باشد.مكلّفان را در يك موقف نپرسند و در ديگر موقف بپرسند،گفت نظير اين آيتها قوله تعالى: هٰذٰا يَوْمُ لاٰ يَنْطِقُونَ. وَ لاٰ يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [٧]،و قوله: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ [٨].جوابى ديگر اين گفتند [٩]نپرسند ايشان را از آنچه در حال طفوليّت و نقصان عقل كرده باشند،و بپرسند ايشان را از آنچه در حال تكليف و كمال عقل كرده باشند.

فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ ،قيام كن به آنچه تو را فرموده‌اند.

عبد اللّٰه عبّاس گفت:اظهار كن آنچه تو را فرموده‌اند.

ضحّاك گفت:اعلم،اعلام كن.

اخفش گفت:افرق.

مؤرّج گفت:افصل،فصل كن.

سيبويه گفت:اقض،حكم كن.و اصل كلمت من الصّدع،و هو الفصل و الفرق، قال ابو ذؤيب:

و كانّهنّ ربابة [١٠]و كانّه يسر يفيض على القداح و يصدع
و«ما»مصدريّه است،و التّقدير:اصدع بالأمر،و تحقيق معنى آن است كه قيام كن به آنچه تو را فرموده‌اند كه آن كار كه مأمور به است بشكافى به بيان و روشن كنى آن را.