روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٦٧ - ترجمه

خداى آفرينندۀ اين چيزهاست،و لكن گوييم او را [١]شريكانند.

عطا گفت:آيت در دعا آمد كه ايشان در حال رخا [٢]و امن وسعت و صحّت، خداى را فراموش كردندى،چون ايشان را رنجى و تنگيى [٣]و بيماريى پديد آمدى [٤]، در دعا آويختندى و در دعا گرفتندى،چنان كه گفت: وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ- [٥]الآيه،و كقوله: وَ إِذٰا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [٦]... ،قوله: وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ [٧]- الآيه و قوله: وَ إِذٰا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعٰاءٍ عَرِيضٍ [٨]. و بعضى اهل معانى گفتند:در آيت«كان» مقدّر است،و تقدير آن‌كه:و ما يؤمن اكثرهم بالله لا و قد كانوا مشركين من قبل، بيشترين ايشان ايمان [٩]نمى‌آرند و الّا پيش از آن مشرك بوده‌اند.و گفتند:آيت در قصۀ دخان آمد،و آن،آن بود كه در ايّام قحط در مكّه دودى پديد آمد،ايشان جزع كردند و گفتند: رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذٰابَ إِنّٰا مُؤْمِنُونَ [١٠]،اين ايمانشان بود،چون خداى تعالى كشف كرد [١١]با سر كفر شدند،بيانه قوله قال: إِنَّكُمْ عٰائِدُونَ [١٢]. و چون چنين باشد،لفظ ايمان در آيت مجاز بود و مراد اظهار ايمان بود،چنان كه گفت: يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ [١٣]... چون بر اين جمله بود،آيت در منافقان باشد، و آنچه رمّانى گفت در آيت،دليل است بر آنكه كفر و ايمان شايد تا مجتمع باشند [١٤]در يك شخص در يك حال تا يك‌تن مؤمن بود از وجهى و كافر بود از وجهى دگر.

چنان كه اهل كتاب مؤمن بدند [١٥]به موسى و كافر بودند به محمّد،چنان كه گفت:

فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتٰابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ [١٦]... درست نيست به نزديك ما،براى آن‌كه ايمان به نزديك ما عبارت است از مجموع علومى كه تا مجتمع نشود ايمانش نخوانند،