روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٢٤ - ترجمه

بگذشت [١]و ابليس هلاك شد چه ما را طريقى نيست بر ابقاء او [٢]،و اين هر دو قول قريب است.و گفتند:نشايد كه خداى تعالى اعلام كند مكلّف را مدّت اجل او تا مغرى [٣]نشود به قبيح [٤]،امّا آن‌كه شايد كه دعاى كافر [٥]اجابت كند [٦]يا نه؟ اجابت او بر سبيل مصلحت بود نه بر وجه تعظيم.و همانا [٧]اگر او دعا نكردى صلاح در بقاى او بودى،ابلاغا للحجّة و اعذارا و انذارا و تعريضا فى التّكليف لعظم المنزلة [٨].

آنگه گفت ابليس: رَبِّ بِمٰا أَغْوَيْتَنِي ،بار خدايا به آن اغوا و اضلال كه مرا كردى تا بدانى كه اوّل كس كه جبر گفت ابليس بود و اوّل كس كه عدل گفت آدم بود،فى قوله: رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا... [٩]،ابليس مى‌گويد:ما را تو گمراه كردى،و آدم مى‌گويد:بار خدايا ما ظلم كرديم بر خود اگر از آدمى اقتدا به آدم كن [١٠][٧٧-ر]و اگرت [١١]مذهب ابليس بهتر مى‌آيد تو دانى بيش از آن نيست كه روزى خواهد بودن [١٢]كه هركسى [١٣]را به پيشرو خود بازخوانند. يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ [١٤].

ابليس گفت:به اين اغوا كه مرا كردى لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ ،در زمين بر فرزندان آدم تزيين كنم وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ،و همه را گمراه كنم.چون در اين حديث انديشه كنى [١٥]ابليس در جبر با [١٦]مجامله‌تر است،چه او اغواى خود [١٧]تنها به خدا حوالت كرد و اغواى جمله خلقان به خود حوالت كرد و«با»في قوله: بِمٰا أَغْوَيْتَنِي ،بعضى گفتند قسم است،كقولهم:باللّه،و درست آن است كه«با» مجازات است،چنان كه:و اللّه بما اوليتنى لأشكرنّك. آنگه استثنا كرد از خلقان