ظلم سخت.آنگه تفسير داد آن را بقوله: وَ يُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَكُمْ ،و اگر آن را مستقل [١]كنند به فايده اولى‌تر باشد براى«واو»عطف،چه ميان بدل و مبدل«واو»عطف نباشد،و قبطيان،اسرائيليان را استخدام كرده بودند و خدم خود گرفته،هر كارى سخت ايشان را فرمودندى [٢]،چون:سنگ كشيدن و كار گل كردن و ستور دارى و بار گران بر گرفتن و مانند اين.آنگه گفت [٣]:و نيز پسران ايشان را مى‌كشتند به تهمت وجود موسى-چنان كه قصّۀ آن برفته است [٤]-و دختران را رها مى‌كردند.و الاستحياء، استبقاء الحىّ حيّا،و زنان را نمى‌كشتند كه از اين تهمت برى بودند،و نيز تا نسل بنى اسرايل به‌يك‌بار منقطع [٥]نشود. وَ فِي ذٰلِكُمْ بَلاٰءٌ ،و در اين كه گفته شد،امتحانى و ابتلايى عظيم بود از خداى تعالى.و«بلاء»،مستعمل بود در نعمت و محنت براى آن‌كه مراد از او ابتلاست،و ابتلا به هر دو باشد،و اين جا [٦]هر دو محتمل است،يعنى به نجات از آن بلا از خداى نعمتى عظيم بود بر ايشان،يا صبر كردن برآن،امتحانى بود از خداى تعالى.

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ ،و ياد كن اى محمد!اين آيت عطف است[٦٠-ر]بر آيت اوّل به«واو»،و نيز ياد كن چون اعلام كرد خداى تعالى شما را.و تفعّل،به معنى افعل آمده است،نحو قولهم:توعّدته و اوعدته،پس تأذّن به معنى آذن [٧]است، و الايذان،الاعلام،و اصله:ايقاع الشّىء فى الاذن،و اين نيز نعمتى است از خداى تعالى كه اعلام كرد شما را كه اگر شكر من كنى،نعمت بر شما زيادت كنم.و گفته‌اند:الشّكر،قيد النّعمة و صيد لها،قيد است و صيد است نعمت حاصل را،قيد است و بند است.رها نكند [٨]تا برود،و ناآمده را صيد است بگيرد و به دام آرد،و از اينجاست حديث اميرالمؤمنين -عليه السّلام-كه گفت:

اذا وصلت اليكم اطراف النّعم فلا تنفّروا اقصاها بقلّة الشّكر لها ،گفت:چون اوايل نعمت به شما رسد،اواخر آن را بمرمانى به اندكى شكر كردن.و بيان كرديم كه:شكر،اعتراف

[١] .بم،آب،آز:مستقبل.

[٢] .قم:و ايشان را كارهاى سخت فرمودندى.

[٣] .آز،آب:كه همه گفت.

[٤] .آو،بم،آب،آز،آج،لب:برفت.

[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل:بريده.

[٦] .آب،آز:آنجا.

[٧] .قم،آو،بم:اذّن.

[٨] .آو،بم،آب،آز،آج،لب+آن را.