روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٠٨ - ترجمه

ذليل‌اند به احتياج به او.

و قول سه‌ام [١]آن است كه ابو على گفت:سجود كره به تذليل و تسخير بود و تصريف از حال محبوب به حال مكروه،چنان كه تندرست را بيمار كند و توانگر را درويش كند و زنده را بميراند،كذلّة الاكم للحوافر،فى قول الشّاعر:

ترى الاكم فيها سجّدا للحوافر
و زجّاج گفت،معنى آن است كه:بعضى مردمان آنند كه ايشان را سجده كردن آسان بود،و بعضى آنند كه بر ايشان سخت آيد تا چون كارهى بود آن را،و مثله قوله: حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً [٢].

وَ ظِلاٰلُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ ،و سايه‌هاى ايشان به بامداد و شبانگاه.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد سايه‌هاى ساجدان است كه چون ايشان سجده كنند سايه‌هاى مؤمنان چنان كه ايشان طايع باشند بطوع سجده كنند،و آنان كه كافر باشند و سجده بكره كنند،سايه‌هاى ايشان هم بطوع سجده كنند [٣].و كلبى هم اين گفت.

و قولى دگر آن است كه:مراد به سجده آن است كه،سايۀ ايشان بر زمين افتاده باشد بر مثال ساجد كه روى بر خاك نهد.

و قولى دگر آن است كه:مراد به سجدۀ سايه تصريف و تذليل آن است در طول و قصر.و«ظلال»،جمع ظل باشد،و ظل،بازپوشيدن شخص باشد آن را كه به برابر او بود از آفتاب يا از روشنايى.و آن را كه بامداد تا نماز پيشين بود آن را ظلّ [٤]خوانند،و آنچه از نماز پيشين تا نماز شام بود آن را فىء خوانند،چنان كه شاعر گفت:

فلا الظّلّ من برد الضّحى نستطيعه [٥] و لا الفىء من برد العشىّ نذوق [٦]
و گفته‌اند:«ظلّ» [٧]،آن باشد كه لازم باشد [٨]و بنرود و فىء آن باشد كه گاهى برود و باز [٩]بازآيد،و اشتقاقه من فاء،اذا رجع.و«آصال»،جمع اصل باشد،و اصل