روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٢٢ - ترجمه

عبّاس:ابليس از جملۀ حيّى است از احياى فريشتگان كه ايشان را جانّ خوانند و براى آن او را جانّ خواند [١]كه از چشم ما پوشيده است،من،جنّه اذا ستره.

ابو اسحاق گفت:در نزديك عمر[و]بن [٢]الاصمّ شدم،گفت:تو را حديثى گويم؟گفتم:بگو.گفت:از عبد اللّه مسعود شنيدم كه او گفت:اين باد سموم كه مى‌بينى جزوى است از هفتاد جزء آن سموم كه خداى تعالى گفت وَ الْجَانَّ خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نٰارِ السَّمُومِ .

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّكَ لِلْمَلاٰئِكَةِ ،[٧٦-پ]عامل در ظرف مضمر است،يعنى و اذكر، ياد كن اى محمّد چون گفت خداى تو فريشتگان را: إِنِّي خٰالِقٌ بَشَراً ،من بخواهم آفريدن خلقى را،حيّى از صلصال و حمأ مسنون،برآن تفسير كه گفتيم.

فَإِذٰا سَوَّيْتُهُ ،چون راست بيافرينم [٣]او را و تمام كنم خلق او،و منه خلق سوىّ، اى تامّ. وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي ،و روح خود در او دمم،و اضافت«روح»با او اضافة الفعل الى فاعله باشد،چه او مختصّ است به قدرت برآن. فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِينَ ،به روى در آيى پيش او به سجده،امر،من وقع يقع وقوعا،و نصب «ساجدين»بر حال باشد [٤].و سجود فريشتگان آدم را سجود اكرام و اجلال بود نه سجود عبادت.

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ،فريشتگان جمله به‌يك‌بار پيش آدم به سجده در آمدند [٥]،و قوله:«كلّهم»تأكيد است«ملائكة»را و«اجمعون»همچونين [٦]تأكيد تأكيد است [٧].و فرق ميان«كلّ»و«اجمعون»آن است كه كلّ يك‌بار تأكيد باشد و يك‌بار نباشد،و«اجمعون»هرگز نبود كه نه تأكيد بود.يقال:جاءنى كلّ القوم و جاءنى القوم كلّهم،و لا يقال:جاءنى اجمعون،و لا رأيت اجمعين،حتّى يكون تأكيدا تابعا لما قبله.