روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٠٧ - ترجمه

خواهد بودن،در وجود آمد و ماضى و منقضى [١]شد و كان قد [٢]از اين جا حق‌تعالى بسيار جايها خبر داد از احوال قيامت به لفظ ماضى چنان كه [٣]،قوله: وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ [٤]... ،وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ [٥]...، وَ نٰادىٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ [٦]... الى امثال ذلك.و گفته‌اند:«ما»به معنى نكرۀ موصوفه است،كانّه قال:ربّ ودّ يودّه.

اَلَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كٰانُوا مُسْلِمِينَ ،و معنى آن باشد كه:اى بس تمنّا كه خواهند كردن كافران كه كاشك [٧]ايشان مسلمان بودندى در دنيا،تا ايشان را به قيامت سود داشتى.

امّا تخفيف،بر قرائت آن‌كه تخفيف كرد براى آن كرد كه حرف مضاعف است، و حروف مضاعف را تخفيف بسيار كنند،چون:«ان»و«ان»و«كان»و«لكن».

قال الهذلىّ فى التّخفيف:

ازهير،ان يشب القذال فانّنى رب هيضل لجب لفعت بهيضل
و [٨]معنى«ربّ»تقليل باشد برعكس معنى«كم»كه تكثير باشد،چنان كه ابو تمّام گفت:

عسى وطن يدنو بهم و لعلّما و ان تعتب الأيّام فيهم فربّما
يعنى كه اعتاب و ارضاى روزگار كم باشد،و معنى آن‌كه گويند:ربّ رجل لقيته،يعنى منكر مباش كه من نيز مردى را ديده باشم.و معنى آن بود آيت را كه:

مستبدع [٩]نبود اگرچه اندك بود كه كافران از آن حال كه در قيامت بينند تمنّا آن كنند [١٠]كه كاشك [١١]ايشان مسلمان بودندى.

ابو موسى روايت كرد از رسول-صلّى اللّه عليه و على آله-كه او گفت:روز قيامت چون اهل دوزخ را به دوزخ برند در ميان ايشان فاسقان اهل نماز و قبله باشند.