كافران بر سبيل طعن گويند آن مسلمانان را:نه شما مسلمان بودى و نماز مى‌كردى و روزه مى‌داشتى امروز آن اسلام شما و نماز و روزه‌يتان [١]از شما غنايى نكرد با ما گرفتارى اين جا؟ايشان را سخت آيد،حق‌تعالى براى ايشان خشم گيرد[٧٣-ر]بفرمايد تا همۀ مسلمانان را كه اهل قبله باشند از دوزخ بيارند،عند آن اهل دوزخ از كافران تمنّا كنند كه كاشك [٢]تا ايشان مسلمان بودندى تا از دوزخ بيامدندى،چنان كه مسلمانان بيامدند.و آنگه رسول-عليه السّلام-اين آيت بخواند.

عبد اللّه عبّاس گفت:روز قيامت خداى تعالى چندان رحمت كند بر مسلمانان و رسول شفاعت كند و مؤمنان به بهشت شوند كه كافران تمنّاى آن كنند كه كاشك [٣]تا مسلمان بودندى.

آنگه حق‌تعالى بر سبيل تهديد و وعيد با رسول مى‌گويد: ذَرْهُمْ ،رها كن اين كافران را،لفظ امر است و مراد تهديد و وعيد. يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا ،تا بخورند و برخوردار شوند و آرزوهاى خود بدهند و كام برانند، وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ ،و اميد ايشان را مشغول كند، فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ،كه روز آيد [٤]كه ايشان بدانند وبال عاقبت فعلشان،و آن روز قيامت باشد كه احوال خود و احوال مؤمنان بينند.و آنان كه گفتند اين آيت منسوخ است به آيت قتال خطا گفتند،براى آن‌كه گمان بردند كه،مراد به اين صيغت امر است،يعنى كه اوّل در بدايت كار،خداى رسول را گفت:اينان را فروگذار [٥]تا هرچه خواهند مى‌كنند.

آنگه اين به آيت قتال منسوخ كرد و گفت: [٦]فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [٧]... ،و اين آنگه بودى كه ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا ،امر بودى بر حقيقت،و اين امر نيست تهديد است و مراد نهى است،چنان كه گفت: اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ [٨]... ،و قوله: وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ [٩]-الآية.چه اگر اين آيتها و مانند اين امر

[٣] [١] .اساس:روزيتان،قم:روزه‌تان،ديگر نسخه بدلها:روزۀ شما.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز قم:كاشكى.

[٤] .قم:زود بود،مل:زود باشد،ديگر نسخه بدلها:روزى آيد.

[٥] .آو،بم،فراگزار،آب،آز،آج،لب،آل،مش:فراگذار،مل:فرومگذار.

[٦] .با توجه به قرآن مجيد افزوده شد.

[٧] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٥.

[٨] .سورۀ فصّلت(٤١)آيۀ ٤٠.

[٩] .سورۀ بنى اسرائيل(١٧)آيۀ ٦٤.