روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣١٩ - ترجمه

عكرمه گفت:] [١]مستقدمان آنانند كه آفريده نه‌اند و مستأخران آنانند كه آفريده‌اند [٢].

قتاده گفت:مستقدمان گذشتگانند [٣]و مستأخران آنان كه در اصلاب پدرانند.شعبى گفت:اوايل و اواخر خلقان را خواست.مجاهد گفت:مستقدمان قرون اوّلند [٤]و مستأخران امّت محمّدند.حسن گفت:مستقدمان مقدّمانند [٥]در طاعت و مستأخران آنانند كه متخلّف بودند در عمل صالح.و گفته‌اند:مراد متقدّمان در صفّهاى نماز و قتالند و متأخّران در آن صفوف.

عبد اللّه عبّاس گفت:در عهد رسول-عليه السّلام-مردان به نماز جماعت آمدندى و زنان نيز،مردان در صفهاى اوّل بايستادندى [٦]و زنان به صفهاى آخر،آن‌كس كه در دل او ريبتى و تهمتى بودى از مردان،خويشتن با صف آخر داشتى تا دزديده به زنان نگاه مى‌كند [٧]،از زنان همچونين آن‌كه در دل او تهمتى بودى خود را در صف اوّل زنان بداشتى تا به مردان نگاه كند [٨].و در ميان آن زنان زنى بود سخت بجمال و مردان در حقّ او بر دو وجه بودند:بعضى آن بودند كه خويشتن به صف اوّل انداختندى بقصد تا او را نديدندى و دل به او مشغول نبودى،و بعضى آن بودندى كه خود [٩]را با صف آخر افگنندى [١٠]تا دزديده به او نگاه كنند [١١].چون مردم به سجود شدندى،خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:من به احوال هر دو عالمم و قصد و نيّت هر دو گروه مى‌دانم [١٢]،از اين جا رسول-عليه السّلام-گفت:

خير صفوف الرّجال اوّلها و شرّها آخرها،و خير صفوف النّساء آخرها و شرّها اوّلها.

ربيع انس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه رسول-عليه السّلام-مردمان را تحريض كرد [١٣]بر صف اوّل،مردم مبادرت و مزاحمت كردند و بنو عذرة سرايهاى ايشان دور بود از مسجد چون ايشان رسيدندى صف اوّل و دوم بگرفته بودندى.ايشان