در چنين مواردى به كار مى‌رود، آرى انسان‌ها در عرصه محشر چنان گرفتار وحشت مى‌شوند كه چشمهاشان از حركت باز مى‌ايستد و خيره مى‌شود، گويى مى‌خواهد از حدقه بيرون پرد، اين حالت گاه در آستانه مرگ نيز به انسان دست مى‌دهد.

مسلم است كه اين حالات در گنهكاران و مجرمان بسيار شديدتر است، و لذا قرآن مجيد مى‌گويد: وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَاذا هِىَ شاخِصَةٌ ابْصارُ الَّذينَ كَفَرُوا: «و وعده حق نزديك مى‌شود در آن هنگام چشم‌هاى كافران از حركت باز مى‌ايستد و خيره مى‌شود» (انبياء ٩٧).

***

٤٣- يَوَمَ يَتَذَّكَّرُ الانْسانُ ما سَعى‌

اين تعبير نيز از تعبيرات بسيار آموزنده است كه يكبار در قرآن مجيد (در آيه ٣٥ سوره نازعات) آمده است، مى‌فرمايد: در آن روز انسان تمام تلاش‌ها و كوشش‌هايى را كه انجام داده است به خاطر مى‌آورد» (يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْانْسانُ ما سَعَى‌).

اين يادآورى يا به خاطر مشاهده نامه اعمال است، و يا تجسم و حضور خود اعمال، و يا به خاطر گواهى اعضاى بدن يا فرشتگانى كه در پيشگاه خداوند شهادت مى‌دهند، و يا به خاطر كنار رفتن حجاب‌ها از قلب و روح انسان و زدوده شدن عوامل غفلت و بى‌خبرى است.

و لذا تمام حقايق مكنون بارز و آشكار مى‌گردد، و انسان به ياد تمام تلاش و سعى و كوشش خود مى‌افتد، ولى افسوس كه راهى براى جبران خطاها و كوتاهى‌ها و تقصيرها و غفلت‌ها در برابر او وجود ندارد.

همين تعبير به صورت ديگرى در آيه ٢٣ فجر آمده است مى‌فرمايد: «در آن روز جهنم را (به سوى كافران) مى‌برند و در آن روز انسان متذكر اعمال خود مى‌شود، اما اين تذكر براى او سودى ندارد»! وَ جِى‌ءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْانْسانُ وَ انّى‌ لَهُ الذِّكْرَى‌.

سپس مى‌افزايد: انسان گناهكار و بى‌ايمان به خاطر حسرتى كه سرتاپاى او را فرا گرفته صدا مى‌زند:

«اى كاش براى زندگانيم چيزى فرستاده بودم» (يَقُولُ يا لَيْتَنى قَدَّمْتُ لِحَياتَىَ).

تأسف و حسرتى كه هيچ‌گونه فايده‌اى جز تحمل درد و رنج بيشتر در آن‌جا ندارد.