پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤١ - ٨- رجوع الى اللَّه

مَرْجِعُكُمْ جَمِيْعاً «بازگشت همه شما به سوى خداست) (مائده ٤٨).

و گاه نفس مطمئنه و روح تكامل يافته را مخاطب قرار داده، مى‌فرمايد: ارْجِعى الى‌ رَبِّكِ: «به سوى پروردگارت بازگرد» (فجر ٢٨).

و گاه در مقام بيان قدرت خداوند مى‌گويد: انَّهُ عَلى‌ رَجْعِهِ لِقادرٌ: «او قادر است كه انسان را بازگرداند» (طارق ٨).

و گاه از زبان گروهى از مؤمنان نقل مى‌كند: انّا للَّهِ وَ انّا الَيْهِ راجِعُونَ: «ما از آن خدا هستيم و به سوى او باز مى‌گرديم» (بقره ١٥٦).

و گاه مى‌فرمايد: انَّ الى‌ رَبِّكَ الرُّجْعى‌: «مسلَّماً بازگشت همگان به سوى پروردگار تو است». (علق ٨).

اين تعبيرات كه نظائر فراوانى در قرآن مجيد دارد نشان مى‌دهد كه رستاخيز و قيامت از ديدگاه قرآن يك نوع بازگشت است، و مى‌دانيم مفهوم اين واژه آن است كه چيزى از نقطه‌اى آمده باشد، باز به همان نقطه برگردد.

در اين‌جا اين سئوال پيش مى‌آيد كه اين معنا چگونه درباره قيامت تطبيق مى‌كند، و چگونه ما از سوى خدا آمده‌ايم كه به سوى او باز گرديم؟!

جمعى از مفسّران در پاسخ اين سئوال كلمه‌اى در آيه در تقدير گرفته‌اند و گفته‌اند مفهوم آن، آن است كه‌ الى‌ حُكْمِهِ تُرْجَعُوْنَ: «به سوى حكم خدا باز مى‌گرديد». همان‌گونه كه گاه گفته مى‌شود: رَجَعَ امْرُ الْقَوْمِ الَى اْلأَميرِ: «كار مردم به امير بازگشت داده شد». [١]

ولى آيا صحيح است كه در تمام اين آيات چنين كلمه‌اى را محذوف بدانيم؟ اصلًا چه نيازى به تقدير و قائل شدن به حذف است؟ حتماً اين تعبير قرآنى نكته خاصى داشته كه بايد با تلاش و جستجو آن را دريابيم، براى يافتن پاسخ اين سئوال بهتر است به آغاز خلقت انسان باز گرديم.

قران مى‌گويد خداوند به فرشتگان خطاب كرد و فرمود: فَاذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيْهِ مِنْ رُوْحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدِيْنَ: «هنگامى كه جسم آدم را نظام بخشيدم و از روح خود در او دميدم (اى فرشتگان) براى او سجده كنيد» (حجر ٢٩).

مسلماً منظور از روح خدا روحى نيست كه از ذات پاك او جدا شده باشد، چرا كه او واجب الوجود

[١]. مجمع‌البيان، جلد ١، صفحه ٧١، و تفسير فخررازى، جلد ٢، صفحه ١٥٢.