صورت دو گروه آفريد: گروهى مؤمن و گروهى كافر (گروهى در پرتو هدايت انبياء راه هدايت را برگزيدند، و گروهى بر اثر وسوسه‌هاى شياطين راه ضلالت را) در قيامت نيز به صورت دو گروه محشور خواهند شد، مؤمن و كافر، سعادتمند و شقاوتمند و آيه بعد از اين آيه‌ «فَرِيْقاً هَدى‌ وَ فَرِيْقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ» را شاهد اين تفسير دانسته‌اند.

و عجيب‌تر اين‌كه فخررازى آن را دليل بر مسأله جبر و سعادت و شقاوت ذاتى پنداشته است!

در حالى كه اگر به آيات ديگر قرآن كه شبيه اين آيه است نظر بيفكنيم خواهيم دانست كه تشبيه در مسأله هدايت بعد از مرگ است، نه هدايت و ضلالت در دنيا، در سوره روم آيه ١١ مى‌خوانيم: اللَّه يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيْدُهُ ثُمَّ الَيْهِ تُرْجَعُونَ: «خداوند آفرينش را آغاز مى‌كند و باز هم آن را اعاده مى‌كند، سپس به سوى او باز مى‌گرديد» و در آيه ٢٧ همين سوره مى‌خوانيم: وَ هُوَ الَّذى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعيدُهُ وَ هُوَ اهْوَنُ عَلَيْهِ: «او كسى است كه آفرينش را آغاز كرد سپس آن را باز مى‌گرداند و اين بازگرداندن براى او آسان‌تر است».

آيات متعدد ديگرى نيز همين معنا را مى‌رساند (يونس ٤ و ٣٤ نمل ٦٤ عنكبوت ١٩).

ممكن است در اين‌جا گفته شود كه تفسير آيه به مسأله سعادت و شقاوت همان چيزى است كه در تفسير على بن ابراهيم از ابى الجارود نقل شده است كه امام باقر عليه السلام فرمود: همان‌گونه كه در آغاز گروهى را مؤمن و گروهى را كافر، گروهى را سعادتمند و گروهى را شقاوتمند، آفريد، همين‌طور در قيامت مردم به دو گروه تقسيم مى‌شوند گروهى هدايت يافته و گروهى گمراه‌ (خَلَقَهُمْ حِيْنَ خَلَقَهُمْ مُوْمِناً وَ كافراً وَ سَعيداً وَ شقِيّاً وَ كَذلِكَ يَعُودُوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُهْتَديِاً وَ ضالا ....) [١]

ولى بدون شك اين حديث از احاديث متشابه است و راوى آن «ابوالجارود» كه نامش «زياد بن منذر» مى‌باشد از كسانى است كه در كتب رجال مذمت شديدى از او شده، حتى بعضى نام «سَرْحُوب» كه يكى از نام‌هاى شيطان است بر او گذارده‌اند، در بعضى از روايات كذاب و كافر شمرده شده، و او را مؤسس مذهب منحرف «جاروديّه» (فرقه‌اى از زيديه» مى‌دانند.

بنابراين صحيح همان تفسير اوّل است.

***

[١]. تفسير القمى، جلد ١، صفحه ٢٢٦ و تفسير نورالثقلين، جلد ٢، صفحه ١٨.