پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٦ - مسير همه به سوى خداست

ولى در تفسير الميزان مى‌خوانيم از آنجا كه در آيه مورد بحث‌ «كدح» با «الى» ذكر شده به معناى سير و حركت است (و البته تضادى در ميان اين معانى نيست). [١]

از مجموع اين گفتار چنين استفاده مى‌شود كه قرآن مجيد انسان‌ها را به كاروانى تشبيه كرده كه از مرز عدم به راه افتاده، و به اقليم وجود پاى نهاده، و از آن به سوى پروردگار پيش مى‌رود تا به لقاء اللَّه برسد. تعبير وَ انَّ الى‌ رَبِّكَ الْمُنْتَهى‌ (نجم- ٤٢) نيز ناظر به همين معناست.

ممكن است گروه‌هايى از اين مسير منحرف شوند، و هرگز به لقاء اللَّه نرسند، ولى اساس آفرينش انسان براى نيل به اين هدف پى‌ريزى شده است.

«لقاء اللَّه» چنان‌كه قبلًا هم اشاره شد به معناى مشاهده پروردگار با چشم دل و رسيدن به مقام شهود قلبى است كه انسان در سير تكاملى خود به آن نائل مى‌گردد، و از مهمترين مقامات قرب است.

در دوّمين آيه، نخست سخن از پاكى و تقوى و تزكيه انسان‌ها، به ميان مى‌آورد كه ثمره‌اش عائد خودشان مى‌شود، مى‌فرمايد: «هركس پاكى را پيشه كند نتيجه آن به خود او باز مى‌گردد» (وَ مَنْ تَزَكّى‌ فَانَّما يَتَزَكّى‌ لِنَفْسِهِ).

سپس مى‌افزايد: «بازگشت همگى بسوى خداست» (وَ الَى اللَّهِ الْمَصيرُ) اشاره به اينكه: اگر نيكان و پاكان در اين جهان از تمام آثار تقوى و پاكى بهره‌مند نشوند بازگشتشان به سوى خداست و در دارالبقاء نتائج اعماق خود را خواهند ديد.

به هر حال جمله‌ وَ الَى اللَّهِ الْمَصيرُ، بازگو كننده اين حقيقت است كه سير تكاملى انسان با مرگ پايان نمى‌گيرد و همچنان ادامه خواهد يافت تا به لقاء اللَّه برسد.

مفسّر بزرگ مرحوم طبرسى در تفسير سوّمين آيه مورد بحث مى‌گويد: انّا للَّهِ‌ (ما از آن خدا هستيم) اقرار به عبوديّت است كه ما همگى بندگان و مملوك او هستيم، وَ انّا الَيْهِ راجِعُونَ‌ (و ما به سوى او باز مى‌گرديم) اقرار به رستاخيز و معاد است، سپس به كلام معروف مولى اميرمؤمنان على عليه السلام اشاره‌

[١]. الميزان، جلد ٢٠، صفحه ٣٦٠.