پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٨ - مسير همه به سوى خداست

اشاره به اينكه اين جهان قرارگاه بشر نيست، و تمام نشانه‌هاى موجود در آن گواهى مى‌دهد كه دار فناء و نيستى و دگرگونى‌ها و فرسودگى و زوال است، با اين حال مسلّماً نمى‌تواند مقصد نهايى در حركت تكاملى انسان باشد، پس قرارگاه جاى ديگر است.

جمعى از مفسّران در آيه تقديرى گرفته‌اند و گفته‌اند: منظور «الى‌ حُكْمِ رَبِّكَ» مى‌باشد، يعنى قرارگاه در آنجا حكم پروردگار است كه حق و عدالت به وسيله آن پياده مى‌شود يا حكم پروردگار است كه گروهى را به قرارگاه بهشت و گروهى را به قرارگاه دوزخ مى‌فرستد.

ولى با توجه به اينكه تقدير برخلاف قاعده است، و در اينجا ضرورتى براى تقدير به نظر نمى‌رسد دليلى بر اين گونه تفسيرها نمى‌بينيم.

و سرانجام در پنجمين و آخرين آيه آنچه در آيه پيشين آمده بود در تعبير تازه‌اى مطرح شده است، بعد از آنكه اشاره به حالات محتضر و لحظه جان دادن و درهم پيچيده شدن طومار زندگى انسان مى‌كند، مى‌فرمايد: «در آن روز مسير همه به سوى پروردگارت خواهد بود» (الى‌ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ).

«مساق» مصدر ميمى به معنآى «سوق» (راندن) مى‌باشد، و اين تعبير نشان مى‌دهد كه جهت‌گيرى حركت تكاملى انسان‌ها به سوى پروردگار است، يعنى به سوى كمال مطلق، و كمال بى‌نهايت.

باز در اينجا جمعى، كلمه «حكم» يا «جزاء» در تقدير گرفته‌اند و گفته‌اند منظور رانده شدن همه به سوى حكم و جزاى پروردگار است، ولى همان‌گونه كه در آيه قبل نيز آشاره شد ضرورتى براى اين تقديرها نيست، بلكه حركت‌ها به سوى خداست.

در پاره‌اى از آيات قرآن نيز ذات پاك خداوند به عنوان منتهاى حركت تكاملى معرّفى شده مى‌فرمايد: وَ انَّ الى‌ رَبِّكَ الْمُنْتَهى‌ (نجم- ٤٢) و اين خود دليل ديگرى بر حقيقت فوق است.