«صراط»، مشتق از «سرط» است. [١] سرط، يعنى بلعيدن‌ سريع. [٢] به راه روشن و وسيع از آن جهت كه روندگان‌ بسيارى را در خود جا مى‌دهد، صراط گفته شده است. [٣] مستقيم، راه راستى است كه هيچ‌گونه كجى در آن نباشد. [٤] بنابراين صراط مستقيم يعنى راه روشن و راست. اينكه مقصود از صراط مستقيم چيست، اقوالى نقل شده است: قرآن، اسلام، پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و ائمّه معصومين عليهم السلام. مرحوم طبرسى پس از نقل اقوال ياد شده ذيل آيه ٦ سوره حمد (١) مى‌نويسد: بهتر است كه آن را بر معناى عام آن حمل كرد: به طورى كه شامل همه مصاديق ياد شده بشود؛ چرا كه صراط مستقيم، دينى است كه خداوند به آن فرمان داده؛ اعمّ از توحيد، عدل و ولايتِ كسانى كه اطاعت از آنان واجب است و همين معنا در اينجا مقصود است. [٥] واژگان مورد استفاده در اين مدخل‌ «الّتى هى أقوم»، «حنيف»، «صراط»، «صراط الحميد»، «صراط السوى»، «صراط مستقيم» و «يستقيم» است.

اهمّ عناوين: سالكان صراط مستقيم، گمراهى از صراط مستقيم، موارد صراط مستقيم، هدايت به صراط مستقيم.

ابليس و صراط مستقيم‌

١. اعتراف ابليس، به مستقيم بودن صراط الهى:

... فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ‌ ... قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ.

اعراف (٧) ١١ و ١٦

نيز--) همين مدخل، گمراهى از صراط مستقيم‌

اسوه‌هاى صراط مستقيم‌

٢. نقش مهم الگوها و نمونه‌هاى عينى راه‌يافتگان، در نيل به صراط مستقيم و سلوك در آن:

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ‌ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ.

حمد (١) ٦ و ٧

نيز--) همين مدخل، سالكان صراط مستقيم‌

انحراف از صراط مستقيم‌

--) همين مدخل، گمراهى از صراط مستقيم‌

پيروى از صراط مستقيم‌

--) همين مدخل، سلوك صراط مستقيم‌

تشبيه به صراط مستقيم‌

٣. تشبيه دين حق، به صراط مستقيم:

اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ. [٦]

حمد (١) ٦

[١] . مجمع‌البيان، ج ١-/ ٢، ص ١٠٣

[٢] . ترتيب‌العين، ج ٢، ص ٨١٣، «سرط»

[٣]

[٤]

[٥] ٣-. مجمع البيان، ج ١-/ ٢، ص ١٠٤

[٦] . استعاره در «اهدنا الصّراط المستقيم» از نوع تصريحيّه است كه در آن دين حق به صراط مستقيم (راه روشن و مستقيم) تشبيه شده است. (اعراب‌القرآن، درويش، ج ١، ص ١٨) برخى از مفسّران، صراط و مستقيم را مستعار براى حق دانسته‌اند. (تفسير التحريروالتنوير، ج ١، جزء ١، ص ١٩٠-/ ١٩١)