صبر نقيض جزع‌ [١] [/ بى‌تابى‌] و در لغت به سه معنا آمده است: ١. حبس و نگهدارى. ٢. قسمت بالاى يك چيز. ٣. نوعى از سنگ سخت. [٢] به عبارت ديگر: صبر عبارت است از امساك در تنگناها و خويشتن‌دارى به مقتضاى عقل و شرع يا حبس نفس از چيزى كه عقل و شرع حبس نفس از آن را اقتضا كند. [٣] در اين مدخل‌ همين معناى اخير مقصود است و از «صبر» و مشتقّات آن و مشتقّات‌ «جزع» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار صبر، صابران، عوامل صبر و موارد صبر.

آثار صبر

١. آسانى‌

١. صبر وسيله آسان شدن سختيها:

وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ ... [٤]

بقره (٢) ٤٥

... اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ ....

بقره (٢) ١٥٣

وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسى‌ وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ‌ قالَ مُوسى‌ لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ.

اعراف (٧) ١٢٧ و ١٢٨

٢. اجتناب از اتّكا به ظالمان‌

٢. شكيبايى زمينه‌ساز اجتناب از اتّكا به ستمگران:

وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ... وَ اصْبِرْ ....

هود (١١) ١١٣ و ١١٥

٣. اجتناب از اسراف‌

٣. صبرپيشگى عامل رعايت اعتدال در انفاق و پرهيز از بخل و اسراف در آن:

وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا ....

فرقان (٢٥) ٦٧ و ٧٥

٤. اجتناب از باطل‌

٤. صبرپيشگى زمينه‌ساز اجتناب از باطل و امور بيهوده:

وَ الَّذِينَ‌ ... وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا ....

فرقان (٢٥) ٧٢ و ٧٥

٥. شكيبايى عامل اجتناب از مجالس باطل و بيهوده:

وَ الَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا ... [٥]

فرقان (٢٥) ٧٢ و ٧٥

٥. اجتناب از بخل‌

٦. صبر از عوامل پرهيز از بخل‌ورزى:

فرقان (٢٥) ٦٧ و ٧٥

[١] . ترتيب العين، ج ٢، ص ٩٦٦، «صبر»

[٢] . معجم مقاييس‌اللّغه، ج ٣، ص ٣٢٩، «صبر»

[٣] . مفردات، ص ٤٧٤، «صبر»

[٤] . امر به استعانت به صبر براى اين است كه صبر ملاك هدايت است و به واسطه آن پيروى از حق آسان مى‌شود. (تفسير التحريروالتنوير، ج ١، جزء ١، ص ٤٧٧)

[٥] . طبق يك احتمال «الزّور» به معناى لهو باطل مانند غنا و امثال آن و مقصود از «لايشهدون الزّور» اين است كه در مجالس باطل حضور نمى‌يابند. (الميزان، ج ١٥، ص ٢٤٤)